Sözlük

إِحْصَاء sayı ile elde edilen bilgidir. Bu açıdan قَدْ أحْصَيْتُ كَذَا şunu saydım denir. Bu da حَصَا lafzından alınmıştır. Bu kelimenin burada kullanılmasının nedeni onların sayı sayarken bizim parmaklarımızla saydığımızı onların küçük taşlarla saymalarıdır. Allah buyurur ki: وَأحْصَى كُلَّ شَيْءٍ عَدَداً O onların durumlarını ve tutumlarını bilgisi ile kuşatmış, her şeyi sayıp dökmüştür (72/Cin28); yani: Onu topladı ve kuşattı.

Peygamber (sas) buyurur: مَنْ أحْصَاهَا دَخَلَ الْجَنَّةَ Kim onları sayarsa cennete girer. Yine buyurmuştur ki: نَفْسٌ تُنْجِيهَا خَيْرٌ لَكَ مِنْ إمَارَةٍ لاَ تُحْصِيهَا Kurtaracağın bir can senin için haddi hesabı olmayan bir hükümdarlıktan daha iyidir. Yani; azaptan kurtaracağın; yani kendi nefsinle uğraşman hükümdarlıkla uğraşmaktan daha iyidir.

Allah buyurur ki: عَلِمَ أنْ لَنْ تُحْصُوهُ O bu geceyi gereğine dayanamayacağınızı bildiğinden (73/Müzzemmil 20). Rivâyet edilir ki: اِسْتَقِيمُوا وَلَنْ تُحْصُوا dosdoğru olunuz; her şeyi elde edemezsiniz buyurmuştur, yani: Onu, tamamı ile elde edemezsiniz. Hepsini yapmak ve elde etmek önündeki engel ve mazeret hakkın sadece bir, bâtılın ise, pek çok olmasıdır, hatta hak, bâtıla oranla daire içindeki bir nokta veya hedefteki isabet noktası gibidir. Ona isabet etmek çok zordur.

Peygamberin (sas): شَيَّبَتْنِي هُودٌ وَأخَوَاتُهَا Hud ve kardeşleri beni ihtiyarlattı sözü de buna işaret etmektedir. Soruldu ki: Onların seni ihtiyarlatan özelliği nedir? buyurdu ki: فَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ Sana emredildiği gibi dosdoğru ol (11/Hûd 112) sözüdür.

Dil bilimciler der ki: لَنْ تُحْصُوا sayamazsınız demek, onun sevabını sayamazsınız anlamındadır.