Sözlük

قَدّ : Bir şeyin uzunlamasına kesilmesidir: إِنْ كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ : Eğer gömleği önden yırtılmışsa (12/Yûsuf 26); وَإِنْ كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ : Eğer gömleği arkadan yırtılmışsa (12/Yûsuf 27). قِدّ kelimesi, مَقْدُود /kesilmiş anlamındadır. Bu kökten insan boyuna da قَدّ denmiştir; tıpkı تَقْطِيع gibi. قَدَّدْتُ اللَّحْمَ فَهُوَ قَدِيدٌ : Eti uzunlamasına ince kestim, o ince kesilmiştir. قِدَد : Yollar: كُنَّا طَرَائِقَ قِدَدًا : Farklı yollara ayrıldık (72/Cinn 11). Tekili قِدَّة şeklinde gelir. Ayrıca قِدَّة bir insan topluluğuna denir. قِدَّة tıpkı قِطْعَة gibidir. اِقْتَدَّ اْلأَمْرَ : İşi idare etti; tıpkı فَصَلَهُ ve صَرَمَهُ demen gibidir.

قَدْ : Fiile özgü bir harftir. Dilciler onun tevakku’/beklemek anlamında olduğunu söylerler. İşin gerçeği şöyledir: Bu edat mazi fiiliyle geldiğinde, başına geldiği her fiil yenilenme anlamını taşır: قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا : Allah bize lütufta bulundu (12/Yûsuf 90); قَدْ كَانَ لَكُمْ آَيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتَا : Karşılaşan iki grubun durumunda sizin için ibret vardır (3/Âl-i İmrân 13); قَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّتِي تُجَادِلُكَ فِي زَوْجِهَا وَتَشْتَكِي إِلَى اللَّهِ : Allah, kocası hakkında seninle tartışan ve Allah’a şikâyette bulunan kadının sözünü işitti (58/Mücâdele 1); لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ : Allah, ağaç altında, sana bağlılık sözü veren mü’minlerden memnun olmuştur (48/Fetih 18); لَقَدْ تَابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ : Allah, Peygamber’in ve o zor anda onun peşinden giden muhacirler ile Ensar’ın tövbelerini kabul etti (9/Tevbe 117) ve benzerleri âyetler.

Yukarıda söylediklerimden dolayı قَدْ edatının Yüce Allah’ın zatî sıfatlarıyla kullanılıp şöyle denilmesi sahih değildir: قَدْ كَانَ اللهُ عَلِيمًا حَكِيمًا : Muhakkak Allah alim ve hakimdir. عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضَى : Allah, sizden hastalar olacağını biliyordu (73/Müzemmil 20) âyeti anlam açısından hastalığı kapsamaktadır. Tıpkı مَا عَلِمَ اللهُ زَيْدًا يَخْرُجُ sözünde nefyin çıkmak ile ilgili olduğu gibi. Bu sözlerin takdiri şöyledir: قَدْ يَمْرُضُونَ فِيمَا عَلِمَ اللهُ : Allah’ın bildiğine göre onlar hasta olacaklardır. مَا يَخْرُجُ زَيْدٌ فِيمَا عَلِمَ اللهُ : Allah’ın bildiğine göre Zeyd çıkmayacaktır.

قَدْ edatı muzâri fiilinin başına geldiğinde, o fiilin kimi zaman meydana geldiğini kimi zaman da meydana gelmediğini ifâde eder: قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِوَاذًا : Allah; içinizden bir diğerini siper ederek sıvışıp gidenleri muhakkak bilir (24/Nûr 63); yani Allah’ın bildiğine göre, onlar kimi zaman içinizden birilerini siper ederek kaçmaktadırlar.

قَدْ ve قَطْ kelimeleri, حَسْبُ (yeter) anlamında isim fiil olurlar. قَدْنِي كَذَا وَقَطْنِي كَذَا : Şu bana yeter. قَدِي şeklinde de telâffuz edildiği anlatılmıştır. Ferra; قَدْ زَيْدًا (Zeyde yeter) sözünü nakletmiş ve onu Araplardan işitilen قَدْنِي وَقَدْكَ sözlerine mukayese etmiştir. Fakat sahih olan, bu edatın zâhir isimle kullanılmadığıdır. Araplardan da onun sadece zamirle birlikte kullanıldığı nakledilmiştir.