Sözlük

عَشْرَة /on, عُشْر /onda bir, عِشْرُون /yirmi ve عِشْر /onuncu gün bildik sayılardır. Allah buyurur ki: تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ : Bunlar tam on gündür (2/Bakara 196); يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ : Ey Peygamber; mü’minleri savaşa teşvik et. Eğer sizden sabreden yirmi kişi bulunursa; ikiyüz kişiyi mağlûp ederler (8/Enfâl 65); عَلَيْهَا تِسْعَةَ عَشَرَ : On dokuz tane görevlisi vardır (74/Müddessir 30).

عَشَرْتُهُمْ أَعْشِرُهُمْ : Onların onuncusu oldum. أَعْشُرُهُمْ : Mallarının onda birini aldım. عَشَرْتُهُمْ : Mallarını ona tamamladım. Bu da dokuzu ona çıkarmanla olur. مِعْشَارُ الشَّيْءِ : Bir şeyin onda biri: وَمَا بَلَغُوا مِعْشَارَ مَا آَتَيْنَاهُمْ : Bunlar, öncekilere verdiklerimizin onda birine erişmemişlerdi (34/Sebe’ 45).

نَاقَةٌ عُشَرَاءُ : Gebeliği üzerinden on ay geçen deve. Çoğulu عِشَار şeklinde gelir: وَإِذَا الْعِشَارُ عُطِّلَتْ : Gebeliğinin onuncu ayındaki develer kendi hâline bırakıldığı zaman (81/Tekvîr 4).

جَاءُوا عُشَارَى : Onar onar geldiler. عُشَارِيّ : Uzunluğu on zira olan şey. عِشْر : (Develeri) susuz bırakmada kullanılır [Develerin dokuz gün susuz bırakılıp onuncu günde su içmeye götürülmeleridir]. إِبِلٌ عَوَاشِرُ : Onuncu günde su içirilen develer. قَدَحٌ أَعْشَارٌ : Kırık fincan. Bunun asıl anlamı fincanın on parça olmasıdır. Şairin şu sözü de bu anlamdan istiâre edilmiştir:

بِسَهْمَيْكِ فِى أَعْشَارِ قَلْبٍ مُقَتَّلِ *** وَمَا ذَرَفَتْ عَيْنَاكِ إِلاَّ لِتَضْرِبِى -319

319- Gözlerin, zaten yaralı olan parçalanmış bir kalbe sadece iki okunla vurmak için yaşarıyor .

العُشُور : Mushaflarda on âyeti gösteren işaret. تَعْشِير : Eşek anırmasına denir; çünkü eşek peş peşe on kez anırır. عَشِيرَة : Adamın kendileriyle çoğaldığı akrabalarıdır; yani onlar kişi için tamsayı konumundadırlar. Nitekim on sayısı da tamsayıdır. Allah buyurur ki: وَأَزْوَاجُكُمْ وَعَشِيرَتُكُمْ : Eşleriniz, akrabanız (9/Tevbe 24). Böylece عَشِيرَة , adamın kendileriyle çoğaldığı akrabalarından oluşan her topluluğa ad olmuştur.

عَاشَرْتُهُ : Destekleme konusunda onun için on kişiye bedel oldum. وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ : Onlarla iyi geçinin (4/Nisâ 19). عَشِير : İster akraba, ister tanıdık olsun, dost olan kişi.