Sözlük

خَرْق : Sözcüğü, bir şeyi düşünüp taşınmadan bozacak şekilde kesip bırakmaktır. Allah buyurur ki: أخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أهْلَهَا İçinde bulunan insanları boğmak için mi gemiyi deldin? (18/Kehf 71). Bu kelime خَلْق yani yaratma kavramının zıddıdır; çünkü, halk bir şeyi planlı ve yavaş biçimde yapmaktır; خَرْق ise, plansız yapmaktır. Allah buyurur ki: وَخَرَقُوا لَهُ بَنِينَ وَبَنَاتٍ بِغَيْرِ عِلْمٍ Müşrikler, körü körüne, O’na oğullar ve kızlar yakıştırdılar (6/En’âm 100); yani: Sağlıklı muhakeme etmeden buna karar verdiler. Kesme, yırtma, koparma anlamı olduğundan خَرَقَ الثَّوْبَ elbiseyi yırttı; ezilmesine, yırtılmasına yol açtı, خَرَقَ الْمَفَاوِزَ çölleri yırtıp geçti, اِخْتَرَقَ الرِّيح rüzgâr delip geçti gibi deyimlerde kullanılmıştır.

خَرْق ve خَرِيق kavramları ise, özellikle geniş çölleri geçmek için kullanılır. Bu, ya rüzgârın orada bir baştan bir başa geçmesindendir ya da çölde darmadağın olmasındandır.

خِرْق da, özellik cömertliğe dalıp giden adam için kullanılır. Kulağın deliği genişlediğinde خَرْق adı verilmektedir. Bu açıdan صَبِيٌّ أخْرَقُ ve اِمْرَأةٌ خَرْقَاءُ deyimleri kulağı geniş bir biçimde delinmiş çocuk ve kadın demektir; Allah buyurur ki: إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ اْلأرْضَ Şüphesiz sen ne yeri delebilirsin (17/İsrâ 37) sözü hakkında iki görüş ileri sürülmüştür: Birisi, kesemezsin; diğeri, sen asla yeri diğer tarafına kadar delemezsin; bu kulaktaki yırtık, delik baz alınarak söylenmiştir ki, plansız adam, kadın demektir. Sert esen rüzgârın bu hâli de baz alınarak رِيحٌ خَرْقَاءُ /yırtan rüzgâr adı verilmiştir.

Hadiste: مَا دَخَلَ الْخَرَقُ فِي شَيْءٍ إِلاَّ شَانَهُ Sertlik nereye girmişse, orayı mutlaka bozmuştur diye rivâyet edilmiştir.

خَرْقkavramından istiâre yoluyla alınan مَخْرَقَة da, aldatmak kasdıyla sertlik göstermektir.

مِخْرَاق ise, kendisiyle oynanan bir şeydir; bu sanki, bir şeyi başka göstermek için yırtmaktır. خَرِقَ اْلغَزَالُ da, geyik normal sıçrayışını gerçekleştiremeyecek duruma düştü, demektir.