Sözlük

خِدَاع kelimesi, aldatmak, kandırmak ve oyuna getirmektir: Bir kişiye peşinde olduğu şeyden, gizlediği şeyin tersini göstererek, vazgeçirmektir. Allah buyurur ki: يُخَادِعُونَ اللّهَ Allah’ı aldatmaya çalışırlar (2/Bakara 9); yani, onun elçisini ve dostlarını kandırıyorlar. Bunun kelimenin Yüce Allah’a izafe edilmesinin nedeni; Resûle karşı muamelenin ona karşı muamele gibi olmasıdır. Onun için Yüce Allah: إِنَّ الَّذِينَ يُبَايِعُونَكَ إِنَّمَا يُبَايِعُونَ اللَّهَ Sana biat edenler, sadece Allah’a biat etmektedirler (48/Fetih 10) buyurmuştur. Bunu bir aldatma saymasının nedeni, işledikleri kabahatin büyüklüğünü göstermek, öte yandan Resûl ve Allah dostlarının büyüklüklerine dikkat çekmektir.

Dilcilerin, bu, muzafı hazfedilmiş, muzafun ileyhi onun yerine getirilmiştir şeklindeki görüşlerine gelince, bu doğru bile olsa, bu tür hazflerde verilmek istenen mananın, gizli muzafın getirilmesiyle elde edilemeyeceği bilinmelidir; çünkü bu ifâdeyle iki şeye dikkat çekilmiştir:

Birisi: Onların elde etmek istedikleri işin çirkinliğini ortaya koymak, böylece, Resûlü aldatmakla, Allah’ı aldattıklarını bildirmektir.

İkincisi: Aldatılması hedeflenenin ululuğuna dikkat çekmek ve onunla muamelenin Allah ile muamele gibi olduğuna işaret etmektir. Bu tıpkı: إِنَّ الَّذِينَ يُبَايِعُونَكَ Sana biat edenler (48/Fetih 10) sözünde dikkat çekilen biat gibidir.

Yüce Allah’ın: وَهُوَ خَادِعُهُمْ Asıl Allah onları aldatandır (4/Nisâ 142) sözüne gelince, deniyor ki: Manası; onları ihanetle cezalandırandır, kimileri ise وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللّهُ Hile yaptılar. Allah da onların hilesine karşılık hile ile cevap verdi (2/Âl-i İmrân 54) âyetinde belirtilen şekilde cezalandırmasıdır, derler.

خَدَعَ الضَّبُّ deyimi, kertenkelenin kendi yuvasında saklanması demektir. Bunun kertenkele için kullanılması, onun yuvanın önüne, elini oraya uzatan kişiyi sokması için bir akrebi hazır bekletmesindendir. Hatta اَلْعَقْرَبُ بَوَّابُ الضَّبِّ وَحَاجِبُهُ akrep, kertenkelenin kapıcısı ve sözcüsüdür, denmiştir. Ayrıca kertenkelenin aldatma imajı olduğundan أَخْدَعُ ِمنْ ضَبٍّ kertenkeleden daha düzenbaz denir. Onun için طَرِيقٌ خَادِعٌ خَيْدَعٌ Aldatan ve saptıran yol demektir. Burada sanki yol, kendini izleyeni aldatmaktadır gibi bir mana verilmektedir.

مَخْدَع ise, ev içinde yapılan evdir; bunda sanki onu yapan kişi, evde bulunanlara zarar vermek isteyenleri aldatmak istemiştir. خَدَعَ الرِّيقُ ifâdesi de, yine bu manası düşünülerek, tükürüğün azaldığını anlatmak için kullanılır. Boyunda bulunan iki damara da bazen gizlenip/kaybolup bazen ortaya çıktıklarından aldatma anlamını düşündürdüklerinden أخْدَعَان adı verilmiştir. Bu anlamda خَدَعْتُهُ demek, bir kişinin boyun damarını kesmektir.

Hadiste: بَيْنَ يَدَيِ السَّاعَةِ سِنُونَ خَدَّاعَةٌ Kıyametten önce aldatıcı seneler olacaktır denmiştir. Yani: Bir keresinde kıtlık, bir keresinde ise bolluk getirmeleriyle renkli oldukları için aldatan yıllar diye ifâde edilmiştir.