Sözlük

بَسْطُ الشَّيْءِ ifâdesi, bir şeyi yaymak ve genişletmektir. Bazen bu her iki anlamda da kullanılır. Bazen de bu anlamlardan biri kast edilerek kullanılır. بَسَطَ الثَّوْبَ elbiseyi sermek anlamına gelir. بِساَط sergi de bu köktendir. Her serilen şey, بِسَاط adını alır. Bu açıdan Allah buyurur ki: وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمُ اْلأَرْضَ بِسَاطاً Yeryüzünü de sizin için yayan O’dur (71/Nuh 19). Bu âyette geçen بِساَط kelimesi geniş yer demektir.

بَسِيطُ اْلأَرْضِ yerin düzgün olanı demektir. Bazıları بَسْط kelimesini istiâre yoluyla herhangi bir terkib, te’lif ve kafiye gerektirmeyen her şey için kullanmışlardır. Allah buyurur ki: وَاللّهُ يَقْبِضُ وَيَبْسُطُ Kısıtlayan da bol bol veren de Allah’tır (2/Bakara 245); وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبَادِهِ Allah kullarına rızkı bollaştırsaydı, yeryüzünde azarlardı (42/Şûrâ 27) yani, eğer genişletecek olsaydı. Peygamberleri onlara; وَزَادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ Ona bilgi ve vücud gücü bakımından üstünlük bağışladı (2/Bakara 247). Bu âyetteki بَسْطَةً ise, geniş imkan, demektir.

بَسَطْتُهُ فِي الْعِلْمِ deyimi, bazılarına göre, bir kişinin kendisinin ilminden faydalanması ve başkasına faydalı olması demektir. Böylece kişi onunla bir بَسْطَة yani, cömertliğe ulaşmış olmaktadır.

بَسْطُ الْيَدِ elini uzatmaktır. Allah buyurur ki: وَكَلْبُهُم بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ بِالْوَصِيدِ Köpekleri de ön ayaklarını mağaranın eşiğine uzatmıştı (18/Kehf 18). بَسْطُ اْلكَف deyimi, bazen bir şey istemek için kullanılır. Meselâ: كَبَاسِطِ كَفَّيْهِ إِلَى الْمَاء لِيَبْلُغَ فَاهُ Böyleleri ağzına su gelsin diye avuçlarını açıp uzatan kimseye benzerler (13/Rad 14). Bazen almak için kullanılır. Meselâ: وَالْمَلآئِكَةُ بَاسِطُوا أَيْدِيهِمْ melekler ellerini uzatıp (6/En’âm 93). Bazen de sertlik ve dövmek için kullanılır. Allah buyurur ki: وَيَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ وَأَلْسِنَتَهُم بِالسُّوءِ size ellerini, dillerini kötülükle uzatırlar (60/Mümtehine 2). Bazen dağıtmak, vermek ve bağışta bulunmak için kullanılır. بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ Aksine O’nun iki eli de açıktır, (5/Mâide 64).

بَسْط yavrusuyla bereber sanki serilmiş olup serbest bırakılan dişi deve demektir. Bu نَكْث ، نَقْض kelimelerinin,مَنْكُوث ve مَنْقُوض anlamlarında kullanılması gibidir. قَدْ أَبْسَطَ ناَقَتَهُ deyimi, dişi devesini yavrusuyla beraber serbest bırakmak manasını taşır.