Sözlük

Heyet/biçim ve şeklî benzerliğe مُشَاكَلَة ; cinsiyetteki benzerliğe نِدّ ; keyfiyet/nitelik konusundaki benzerliğe de شَبَه denir. Allah buyurur ki: وَآَخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْوَاجٌ : Ona benzer daha başkaları da vardır (38/Sâd 58); yani biçim ve gösterdiği etki konusunda ona benzer.

Bazılarına göre شِكْل kelimesi دَلّ /rahatlık anlamındadır. Fakat gerçekte onun anlamı, yolda/gidişatta birbirine benzer iki kişi arasındaki ünsiyettir/dostluktur. Bu anlamdan şöyle denilmiştir: النَّاسُ أَشْكَالٌ وَأُلاَّفٌ : İnsanlar birbirilerine benzerler ve birbirleriyle ünsiyet bulurlar.

مُشَاكَلَة kelimesinin aslı, ‘deveyi bağlamak’ anlamındaki شَكْل ’den gelmektedir. شَكَلْتُ الدَّابَّةَ /Deveyi bağladım, denir. Kendisiyle bağlanan şeye شِكَال denir. Bu anlamdan شَكَلْتُ الْكِتَابَ /Kitaba nokta ve hareke koydum, sözü istiâre edilmiştir. Bu قَيَّدْتُ الْكِتَابَ sözüyle aynı anlamdadır.

Hayvanın ön ve arka ayaklarından -tıpkı bağcık gibi- sadece bir tanesinde beyazlık olduğunda دَابَّةٌ بِهَا شِكَالٌ denir. قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلَى شَاكِلَتِهِ : De ki; herkes kendi şâkilesine göre hareket eder (17/İsrâ 84); yani kendisini bağlayan seciyesine/karakterine göre. Nitekim ez-Zerîa ilâ Mekârimi’ş-Şerîa adlı eserimde de belirttiğim gibi karakterin, insan üzerinde bir hâkimiyeti vardır. Hz. Peygamber de bu hususu şöyle ifâde etmiştir: كُلٌّ مُيَسَّرٌ لِمَا خُلِقَ لَهُ : Her kim ne için yaratılmışsa onu kolay yapar.

أَشْكَلَة : İnsanı bağlayan ihtiyaçtır. İstiâre yoluyla الإِشْكَالُ فِي اْلأَمْرِ /bir işin müşkil/karışık olması denir; tıpkı اِشْتِبَاه ’in شَبَه anlamında istiâre edildiği gibi.