Sözlük

مَكَان sözcüğü, dil bilimcilerine göre, bir şeyi içine alan yerdir. Kimi kelamcılara göre ise, mekân, arazdır. İçine alan ve içinde olan olmak üzere iki cismin bir arada bulunmasıdır. Bu da içine alan cismin yüzeyinin, içinde olanı kuşatmış olmasıdır. Onlara göre mekân, bu iki cisim arasındaki uyum hâlidir. Allah buyurur ki: سُوًى مَكَاناً düz bir yer (20/Tâhâ 58); أُلْقُوا مِنْهَا مَكَاناً ضَيِّقاً dar bir yerden atıldıkları zaman (25/Furkân 13).

Bu fiil, hem مَكَّنْتُهُ , hem de مَكَّنْتُ لَهُ فَتَمَكَّنَ onu yerleştirdim o da yerleşti, şeklinde kullanılır. Allah buyurur ki: فِي اْلأَرْضِ وَلَقَدْ مَكَّنَّاكُمْ Sizi yeryüzünde yerleştirdik (7/Araf 10); وَلَقَدْ مَكَّنَّاهُمْ فِيمَا إِنْ مَكَّنَّاكُمْ فِيهِ Ant olsun ki, Biz onları da yeryüzüne yerleştirmiştik, sizi yerleştirdiğimiz gibi (46/Ahkâf 26); أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ bir yere yerleştirmedik mi? (28/Kasas 57); وَنُمَكِّنَ لَهُمْ فِي اْلأَرْضِ ve onları yeryüzünde yerleştirelim (28/Kasas 6); وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضَى لَهُمْ onlar için beğendiği dini temelli yerleştireceğine (24/Nûr 55); فِي قَرَارٍ مَكِينٍ sağlam bir yerleşme yerine (23/Mü’minûn 13).

أَمْكَنْتُ فُلاَنًا مِنْ فُلاَنٍ falanı falanın eline verdim.

Yer için مَكَان da مَكَانَة de kullanılır. Allah buyurur ki: اِعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ imkânınız ölçüsünde çalışınız (11/Hûd 93). Âyette geçen مَكَانَتِكُمْ sözcüğü, مَكَاناَتِكُمْ şeklinde de okunmuştur.

Yine buyurur ki: ذِي قُوَّةٍ عِندَ ذِي الْعَرْشِ مَكِينٍ arşın sahibi katında yeri sağlam, güçlü (81/Tekvîr 20), yani, orada değerli, ve yüce makam sahibidir.

مَكَنَاتُ الطَّيْرِ وَمَكُنَاتُهَا kuşların barındıkları yuvalarıdır.

مَكْن ise, kertenkele yumurtası, demektir. بَيْضٌ مَكْنُونٌ yumurta gibi (bembeyaz) (37/Sâffât 49).

el-Halil der ki: مَكَان kelimesi, كَوْن kökünün, مَفْعَل formuna girmiş şeklidir, çokça kullanıldığından فَعَال formu gibi kullanılmıştır.

Bu anlamda تَمَكَّنَ yerleşti ve تَمَسْكَنَ ev edindi (ev yaptı) denmiştir. O da تَمَنْزَلَ ev edindi, gibidir.