Sözlük

جَبَل : Sözcüğü, dağ demektir, çoğulu, أَجْبَال ve جِبَال şeklindedir. Allah buyurur ki: أَلَمْ نَجْعَلِ اْلأَرْضَ مِهَاداً وَالْجِبَالَ أَوْتَاداً Yeryüzünü bir beşik; dağları da onun için birer direk kılmadık mı? (78/Nebe’ 6-7); وَالْجِبَالَ أَرْسَاهَا Dağları yerleştirmiştir (79/Nâziât 32); وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ جِبَالٍ فِيهَا مِنْ بَرَدٍ Yine Allah gökten dağlar gibi dolu yüklü bulutlar indiriyor (24/Nûr 43); وَمِنَ الْجِبَالِ جُدَدٌ بِيضٌ وَحُمْرٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهَا Dağlarda beyaz, kırmızı, koyu siyah değişik renklerde yollar, patikalar açtık (35/Fâtır 27); وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْجِبَالِ فَقُلْ يَنْسِفُهَا رَبِّي نَسْفاً Sana dağlara ilişkin soru sorarlar. De ki: Rabb’im onları ufalayıp havada savurur (20/Tâhâ 105); وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتاً فَارِهِينَ Dağları mahâretle oyup alımlı köşkler yapıyorsunuz? (26/Şuarâ 149).

Kelime, anlamları esas alınarak istiâre yoluyla kullanılmış ve bu açıdan birtakım türetmelere gidilmiştir. Meselâ فُلاَنٌ جَبَل deyiminde, dağın sarsılmazlık manası ölçü alınarak, falan adam dağ gibidir; sarsılmaz, denmiştir.

جَبَلَهُ اللهُ عَلََى كَذَا (Allah onu şöyle yaratmıştır) deyimi, kişinin özel doğasına, değiştirilmek istense de değiştirilemeyecek olan yapısına işarettir. فُلاَنٌ ذُو جِبِلَّةٍ deyimi de, sert yapılı (kalın gövdeli) kişi demektir. وثَوْبٌ جَيِّدُ الْجِبْلَة، sözü ise, güzel yapılmış elbise anlamına gelir.

Büyüklük anlamı düşünülerek de büyük topluluğa جِبْل denmiştir. Allah buyurur ki: وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلاًّ كَثِيراً And olsun ki, o sizden nice nesilleri saptırmıştır, (36/Yâsîn 62); yani: Bir cemaat. Büyüklükte dağa benzetilerek böyle denmiştir. جُبُلاًًّ şeklinde musakkal olarak da okunmuştur.

Tevvezî bu kelimenin; جُبْلاً, جَبْلاً, جُبُلاًّ ve جِبِلاًّ formlarında geldiğini söyler. Başkasına göre ise, جُبُلاًّ kelimesi جِبِلاََّ ’nin çoğuludur. Yüce Allah’ın: وَاتَّقُوا الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالْجِبِلَّةَ اْلأَوَّلِينَ Sizi ve sizden önceki kuşakları yaratan Allah’tan korkunuz (26/Şuarâ 184) sözü de bu anlamdadır. Yani: Üzerine kuruldukları hâlleri ve yürümeleri için bağlandıkları yolları üzerine yaratılmışlardır ki, buna قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلَى شَاكِلَتِهِ De ki: Herkes kendi kişiliği ve inancı uyarınca hareket eder (17/İsrâ 84) âyetinde işaret edilmiştir.

جَبِل sertlikte dağ gibi oldu demektir.