Sözlük

دَهْر : Asıl anlamı, ilk vücuda geldiğinden, son bulacağı ana kadar olan âlemin süresine denir. Şu âyet bu anlamdadır: هَلْ أَتَى عَلَى الْإِنسَانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُن شَيْئًا مَذْكُورًا : İnsanın üzerinden, henüz kendisinin anılan bir şey olmadığı uzun bir süre geçmedi mi? (76/İnsan 1). Daha sonra bu kelime uzun olan her müddet için kullanılır oldu. Dehr, zaman’dan farklıdır. Çünkü zaman, hem kısa hem uzun müddet anlamına gelir. دَهْرُ فُلاَنٍ : Falan kişinin hayat müddeti/ömrü. Bu kavram, hayat boyu devam eden adet için de istiâre edilmiştir.

Denilir ki; مَا دَهْرِي بِكَذَا : Falan şey benim âdetim değildir. دَهَرَ فُلاَنًا نَائِبَةٌ دَهْرًا ; yani, falan kişinin başına bir bela geldi. Bu yorumu Halil yapmıştır. Bu sözde geçen دَهْر kelimesi mastardır. Şöyle denir: دَهْدَرَهُ دَهْدَرَةً : Onu sıkıntıya soktu. دَهْرٌ دَاهِرٌ وَدَهِيرٌ : Sıkıntılı zaman. Bazılarına göre Hz. Peygamber’in; “ لاَ تَسُبُّوا الدَّهْرَ فَإِنَّ اللهَ هُوَ الدَّهْرُ : Zamana sövmeyin, çünkü Allah zamanın kendisidir.” hadisinin anlamı şöyledir: Allah, zamana nispet edilen hayır, şer, sevinç ve üzüntü gibi şeylerin yaratıcısıdır. Dolayısıyla söz konusu şeyleri yarattığına inandığınız zamana sövdüğünüzde, Allah’a sövmüş olursunuz.

Diğer bazıları ise şöyle der: Hadiste geçen ikinci dehr/zaman sözcüğü birincisinden farklıdır. Çünkü o, fâil anlamında bir mastardır. Anlamı ise şöyledir: Allah dâhir’dir; yani, meydana gelen şeyleri evirip çeviren, onları hazırlayıp takdir eden Allah’tır. Hadisin birinci yorumu daha uygundur. Kimilerine göre, Yüce Allah’ın Arap müşriklerinden haber verdiği şu âyette geçen dehr’den kasıt zamandır: مَا هِيَ إِلاَّ حَيَاتُنَا الدُّنْيَا نَمُوتُ وَنَحْيَا وَمَا يُهْلِكُنَا إِلاَّ الدَّهْرُ : “Ne varsa dünya hayatımızdır, başka bir şey yoktur. Ölürüz, yaşarız. Bizi dehrden/zamandan başkası helâk etmiyor.” (45/Câsiye 24).