د ر ا (D̃RÊ)
دَرْء : İki yandan birine meyletmektir. قَوَّمْتُ دَرْأَهُ : Onun eğriliğini düzelttim; دَرَأْتُ عَنْهُ : Onun tarafını savundum, denir. فُلاَنٌ ذُو تَدَرُّئٍ : Falan kişinin, düşmanlarını savmaya gücü vardır. دَارَأْتُهُ : Onu kovdum. Allah buyurur ki: وَيَدْرَؤُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ : Kötülüğü iyilik ile savarlar (13/Ra’d 22); وَيَدْرَأُ عَنْهَا الْعَذَابَ أَنْ تَشْهَدَ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الْكَاذِبِينَ : Kadının da dört defa sözüne Allah’ı şâhid tutup kocasının, mutlaka yalan söyleyenlerden olduğuna şâhidlik etmesi, kendisinden azâbı kaldırır (24/Nûr 8).
Hadiste de şöyle geçmektedir: اِدْرَءُوا الْحُدُودَ بِالشُّبُهَاتِ : Cezaları şüphelerle defedin [Şüphe olduğu takdirde ceza uygulamayın]. Bu hadis, cezanın uygulanmaması için bir çare aramaya işaret eder. Allah buyurur ki: قُلْ فَادْرَؤُوا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ : De ki, “Eğer doğru iseniz, kendinizden ölümü savınız!” (3/Âl-i İmran 168). فَادَّارَأْتُمْ فِيهَا : Onun (katili) hakkında birbirinizle atışmıştınız (2/Bakara 72).
Bu âyette geçen اِدَّارَأْتُمْ fiili تَفَاعَلْتُمْ veznindedir. Onun aslı تَدَارَأْتُمْ ’dır. Tahfif için idgam yapılmıştır; tâ harfi dâl’e dönüştürülmüş; idgam için sakin yapılmış ve vasıl elif’i getirilerek اِفَّاعَلْتُمْ vezninde olmuştur. Bazı dilbilimcileri, ادَّارَأْتُمْ fiilinin اِفْتَعَلْتُمْ vezninde olduğunu söylemişlerdir; fakat onlar birkaç açıdan yanılmışlardır:
ادَّارَأْتُمْ sekiz, اِفْتَعَلْتُمْ ise yedi harflidir.
Vasıl elifinin ardından gelen tâ’dir; oysa onlar onu dâl yapmışlardır.
İkinci harfin peşinde gelen dâl’dir; onlar ise onu tâ yapmışlardır.
Aynu’l-fiili sahih olan fiilin iftiâl tâ’sından sonrası mutlaka harekeli olur; oysa onlar burada onu sakin yapmışlardır.
Bu örneğimizde tâ ve dâl harfleri arasına zaid bir harf girmiştir; oysa اِفْتَعَلْتَ fiilinde böyle zaid bir harf gelemez.
Onlar, elif’i aynu’l-fiil yerine koymuşlardır; oysa elif aynu’l-fiil değildir.
افتعل fiilinde, tâ harfinin öncesinde de sonrasında da iki harf vardır; ادَّارَأْتُمْ fiilinde ise tâ harfinden sonra üç harf vardır.