Sözlük

دَرَجَة tıpkı مَنْزِلَة gibidir. Ancak aynı düzlemde uzanıp gitmek değil de yükselmek dikkate alındığında menzile’ye, derece denir. Örneğin dam ve merdiven derecesi gibi. Ayrıca bu kelime “yüksek mevki” anlamında da kullanılır: وَلِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ : Erkeklerin kadınlar üzerindeki hakları bir derece daha fazladır (2/Bakara 228). Bu âyet, erkeklerin kadınlardan akıl, siyaset ve şu âyette işaret edilen benzeri konularda daha üstün olduklarına dikkat çekmektedir: اَلرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ : Erkekler, kadınlar üzerine idareci ve hâkimdirler (4/Nisâ 34).

Bu kelimenin geçtiği diğer bazı âyetler de şunlardır: لَهُمْ دَرَجَاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ : Onlara Rablerinin katında dereceler vardır (8/Enfâl 4); هُمْ دَرَجَاتٌ عِنْدَ اللّهِ : Onlar (insanlar) Allah katında derece derecedirler (3/Âl-i İmran 163); yani onlar Allah katında dereceler/makamlar sahibidirler. Yukarıda geçenlere benzetilerek دَرَجَاتُ النُّجُومِ : Yıldızların dereceleri denir.

Yolun ortasına da مَدْرَجَة denir. فُلاَنٌ يَتَدَرَّجُ فِي كَذَا : Falan kişi falan şeyde derece derece yükselmektedir. دَرَجَ الشَّيْخُ وَالصَّبِيُّ دَرَجَانًا : Yaşlı ve çocuk, merdivende yükselen kişinin yürüdüğü gibi yürüdü. دَرْج : Kitap ve elbiseyi dürmektir. Dürülen şeye de دَرْج denir. Ayrıca istiâre yoluyla ölüme de دَرْج denir. Tıpkı طَوَتْهُ اْلمَنِيَّةُ : Ölüm onu dürdü deyiminde طَيّ kelimesinin istiâre yoluyla ölüm için kullanıldığı gibi. مَنْ دَبَّ وَدَرَجَ : Yani, diri olan yürür; ölen ise hâllerini dürmüş olur.

وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لاَ يَعْلَمُونَ : âyetlerimizi yalanlayanları, hiç bilemeyecekleri bir yerden derece derece (azaba) yaklaştıracağız (7/A’râf 182). Bazılarına göre sözün anlamı şöyledir: Kitabın dürüldüğü gibi onları düreceğiz. Bu âyet, sözü edilen kişilerin gaflet içinde olduklarına işaret etmektedir. Tıpkı şu âyet gibi: وَلاَ تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنَا : Kalbini bizi anmaktan alıkoyduğumuz kişiye itâat etme (18/Kehf 28).

دُرْج : Eşyanın konulduğu sepet/çekmece. دُرْجَة : Dürülüp devenin rahmine konulan bez. Kimisine göre de سَنَسْتَدْرِجُهُمْ âyet ifâdesinin anlamı şöyledir: Onları derece derece yakalayıveririz. Bu da onların azaba yavaş yavaş yaklaştırılmasıdır. Tıpkı merdiven ve basamaklarda yükselmek ve inmek gibi. دُرَّاج /Çil, Duraç: Yavaş yavaş yürüyen bir kuştur.