MEÂLİ:
26- Şanıma and olsun ki, insanı pişmedik kuru, çürümüş ve kokuşmuş balçıktan yarattık.
27- Cânnʹı da daha önce dumansız zehirli ateşten yarattık.
İLGİLİ HADÎSLER
«Melekler nurdan yaratılmış, cân (cin) dumansız ateşten yaratılmış; Âdem ise size anlatılıp vasfedilen şeyden yaratılmıştır. » (Müslim/zühd: 60- Ahmed: 6/158, 168)
«Allah, Âdemʹi Cennet’te yaratıp şekillendirdiğinde onu bir süre o vaziyette bıraktı. İblîs ise, sık sık gelip onun etrafında dolaşır ve ne olduğunu anlamaya çalışırdı. İçinin boş olduğunu görünce, anladı ki bu kendine sâhip olamayacak bir yaratıktır. » (Buharî/enbiyâ: 1- Ebû Davud/sünnet: 16- Tirmizî/tefsîr: 2/7-5/49)
İNSANIN PİŞMEDİK KURU AYNI ZAMANDA ÇÜRÜMÜŞ ÇAMURDAN YARATILMASI
«Şanıma and olsun ki, insanı pişmedik kuru, çürümüş ve kokuşmuş balçıktan yarattık. »
Kur’ân insanın menşei hakkında bütün varsayımları, teorik görüşleri bir tarafa itip en doğru bilgiyi veriyor. İlk insan Âdemʹin testi gibi ses veren kuru, fakat çürümüş siyah bir balçıktan yaratıldığını bildiriyor.
Aynı konu Kurʹânʹda az değişik anlatımla değişik sûrelerde olmak üzere beş yerde zikredilir. Bunların hepsini biraraya getirip kullanılan değişik kelime ve farklı anlamların tamamının nasıl bir sonuç verdiğini görmekte yarar vardır:
- Hicir sûresinde insanın «salsal hame-i mesnûn»dan yaratıldığı belirtilir.
- Secde sûresinde, insanın sadece «tîn»den yaratıldığına kısaca yer verilir.
- Müʹminûn sûresinde yine insanın «sülâle-i tîn»den yaratıldığına dikkatler çekilir.
- Saffat sûresinde ise, insanın «tîn-i lâzib»den yaratıldığı açıklanır.
- Rahman sûresinde, insanın «fahhara benzer salsal»dan, cinnin de «mâric-i nar»dan yaratıldığı konu edilir.
Görülüyor ki, ilk insanın yaratıldığı çamur beş farklı kelimeyle ifade edilerek tanımlanmıştır. Cinnin veya Cannʹın yaratıldığı ateş ise, az farklı iki kelimeyle ifade edilerek tarif edilmiştir.
Bu kelimelerin delâlet ettikleri manayı bilmedikçe, gerçekte Âdem Peygamberʹin nasıl bir topraktan yaratıldığı anlaşılamaz.
1- Salsal ve hame-i mesnun : Testi gibi ses veren kuru pişmedik çürümüş balçık; biçimlendirilmiş kokmuş çamur.
2- Salsal keʹl-Fahhar: Testi misali ses veren pişmiş çamur.
3- Sülâletin min tîn: Süzülmüş çamur.
4- Tîn-i Lâzib: Yapışkan, kokan çamur.
5- Tîn: Çamur.
CÂNN İSE:
Yukarıda da belirttiğimiz gibi iki yerde farklı kelimelerle anılmıştır:
1- Maricin min nar: Dumansız, kızıl, sarı ve yeşil renklerden oluşan ateş.
2- Nâr-i semûm: Dumansız, ısı derecesi yüksek, zehirli ateş.
O halde âyetlerdeki değişik kelime ve anlatımlar bir araya getirildiğinde, birinin diğerini açıkladığı, manasını tamamladığı görülür. Böylece tümünden ortaklaşa şu mana ortaya çıkmış olur: İlk insan Âdem Peygamber (A. S. ) iyice süzülmüş, kuruyup büzülmüş, dokunulduğunda testi misali ses çıkaracak kıvama gelmiş, yapışkan, kokuşmuş ve biçimlendirilmiş bir çamurdan yaratılmıştır. Cânn ise: Dumansız, ısı derecesi yüksek, karışık renkler arzeden zehirli bir ateşten yaratılmıştır.
İNSAN ÇAMURDAN YARATILMIŞTIR
«Şanıma and olsun ki, insanı pişmedik kuru, çürümüş ve kokuşmuş balçıktan yarattık. »
İlgili âyetlerin açık anlatımından, Âdem Peygamber’in (A. S. ) yapışkan, süzülmüş, çürüyüp kokuşmuş ve dokunulduğunda ses çıkaracak kadar kurumuş bir balçıktan yaratıldığı anlaşılıyor. Ancak balçık diye adlandırılan bu çamurun killi, yağlı ve sıkıştırılmış olduğu muhakkak. Susuz ve nemsiz kaldığı zaman da çok sertleştiği bir gerçektir. O bakımdan çamurun süzülmüş, yapışkan, kokuşmuş ve siyahlaşmış olması, akar suların onu süzerek böyle bir özelliğe kavuşturmasından kaynaklanmış olabileceği düşünülebilir. Zira Âdem (A. S. ) yer kabuğundan yaratılmıştır. Pişmiş tuğlaya benzetilmesi, kurak zamanlarda fazla sertleşmesine işârettir. Bu gibi toprak ve çamurlar daha çok tuğla ve kiremit yapımında kullanılır.
Âdem Peygamberin, diğer bir tabirle ilk insanın böyle bir balçıktan yaratılması genel anlamda değil, özel anlamdadır. Çünkü o, fizikötesi İlâhî sünnetin tecellisiyle şekillendirilip bizim bilmediğimiz birtakım kanunlarla yaratılmıştır. Ancak her şeyin, eninde sonunda toprağa dönüştüğünü görmekteyiz. Öyleki, topraktaki bakteriler tarafından ölen canlıların ve bitkilerin vücudu değişime uğratılarak bir bakıma her şeyiyle bakteri ve toprağa dönüşüp belirsiz hale geldiğini biliyoruz. Gerçek bu olunca, bunun aksi neden olmasın? Yani toprak da canlıya dönüşmesin. Aslında toprak, kayaların ufalması ve ufalan zerreciklerin ölmüş olan bütün bitki ve canlıların vücutlarına karışmasıyla oluşmuştur. Diyebiliriz ki, toprağın her desimetre küpünde «bakteri» adı verilen milyonlarca bitkicikler, hayvancıklar vardır. O bakımdan canlılık vasfı değişik bir anlamla toprağın kendisinde mevcuttur.
Hayvanları ve bitkileri toprağa dönüştüren ve tekrar topraktan bitkileri yeşertip bitiren kudret, topraktan insanı yaratamaz mı?
Bizim şu kâinatta bildiklerimiz çok sınırlıdır ve azdır. Bilmediklerimiz ise sayılmayacak kadar çoktur. Âdemʹin (A. S. ) çamurdan yaratılması da bu bilmediklerimizden biridir. Her şeyden önce yaratma kudreti Allahʹa mahsustur. Bize düşen inanmak, sonra da gönül yatışkanlığına erişmek için sebep ve hikmetlerini, bağlı bulundukları fizik ve kimyayla ilgili kanunlarını araştırmaktır. İleride ilmî araştırmaların ne gibi yenilikler bulacağını şimdiden kestirmek mümkün değilse bile, bir gün ilk insanın, vasıfları belirtilen çamurdan yaratılmasının sırrını da çözmesi mümkündür. Nitekim bu konuda tam bilimsel olmamakla beraber hayli çalışmaların sürdürüldüğünü öğrenmiş bulunuyoruz.
CÂNN DA DAHA ÖNCE DUMANSIZ ATEŞTEN YARATILMIŞTIR
«Cânnʹı da daha önce dumansız zehirli ateşten yarattık. »
Az yukarıda da açıkladığımız gibi, dumansız ateşten maksat, yalın bir ateş olabileceği gibi, ışın da olabilir. Bugün ışınların cisimleri delip geçtiğini biliyoruz. Röntgen bunun açık kanıtıdır. Cin ve şeytanların maddî engel tanımaması da onların bu özelliğindendir. Bir de düşünün ki, ışına, cin ve şeytana ait ruh giriyor. O takdirde onların nasıl bir hız ve enerjiye sâhip olduklarını anlatmaya gerek kalıyor mu? Cin ve şeytanların çok kısa bir zaman parçası içinde doğu ile batıyı dolaşmaları, ışınla birleşip bütünleşmelerinden kaynaklanır. Denilebilir ki, onlara ait ruhun ışına girmesiyle, onlar ışık hızından daha fazla bir hıza sahip olmuşlardır. Çünkü ruhun hızının ne ölçüde olduğunu bilemiyoruz. Bildiğimiz tek şey, daha güçlü ve üstün ruha sâhip olan ve bütünüyle nurdan yaratılan Melek Cebrâilʹin fizikötesinden ayrılmasıyla dünyaya inmesi bir an meselesidir. Diğer meleklerin durumu da buna yakın bir özelliktedir. Katettikleri uzun mesafenin rakamlarla ifade edilmesi elbetteki mümkün değildir. Çünkü kâinatın ne kadar büyük olduğunu azçok biliyoruz.
CÂNN VEYA CİN, İNSANDAN ÖNCE YARATILMIŞTIR
Cinlerin insanlardan önce yaratıldığını ilgili âyetten öğreniyoruz. Bunu, yerkabuğu henüz soğumadan önceye atfedenler vardır.
Şeyh Muhyiddîn Arabî (k. s. ) bu konuda diyor ki:
«Biri nûrîye, diğeri nâriye olmak üzere iki ayrı ruh (ruhanî) vardır. Nurîye olan ruhlar, nurdan yaratılan meleklerdir. Nâriye olan ruhlar ise, yalın ateşten yaratılan cin ve şeytanlardır.
Cenâb-ı Hak bu iki ayrı tür ruhları yaratınca, ikisini bir hususta ortak duruma getirdi. O da, insanların gözlerine görünmemeleri, bir bakıma perde gerisinde kalmalarıdır. Oysa bu iki ayrı tür ruhlar toplantı yerlerimizde insanların yanlarında bulunurlar, ancak Allah onlarla insanlar arasında bu durumda da perde koymuştur. Bu perde insanlardan yanadır. O nedenle melekler ve cinler, dolayısıyla şeytanlar bu mânevî perdenin arkasında durup bize görünmez olurlar. Diledikleri zaman kendilerini açığa vurabilirler ve işte o zaman onları görebiliriz.
Bu özelliklerinden dolayı Cenâb-ı Hak iki ayrı ruhu «cin» diye adlandırmıştır, yani bize gizli kalıp görünmemeleri nedeniyle onlara bu isim verilmiştir. » (Fütuhat-i Mekkiye: 3/367)
CİN VE ŞEYTAN
İbn Abbasʹa (R. A. ) göre, cânn, cinlerin babasıdır. O bakımdan şeytanlardan ayrı sayılırlar. Şeytanlar ise, İblîs’in soyundandırlar. Bunlar ancak İblîs ile birlikte öleceklerdir. Cinlere gelince: Doğarlar, yaşarlar ve ölürler. İçlerinde mü’min olanı bulunduğu gibi, kâfir olanları da vardır. (Mâverdi - Kurtubî: 10/25)
Bu görüş ve yoruma göre, Âdem (A. S. ) insanların, Cânn cinlerin, İblîs de şeytanların babasıdır.
ÂYETLER ARASINDA BAĞLANTI
Yukarıdaki âyetlerle insanın menşei hakkında temel bilgi verildi. Cinlerin ilk atası olan Cânnʹın dumansız yalın bir ateşten yaratıldığı açıklandı.
Aşağıdaki âyetlerle, Allah’ın pişmedik kuru balçıktan, biçimlendirilmiş çamurdan insan yaratacağını ve meleklerle İblîsʹin ona secde etmesini emrettiği konu ediliyor. Ateşten yaratılan İblîs’in, çamurdan yaratılan bir mahlûka secde etmeği gururuna yediremediği, bu yüzden hem İlâhî lânete çarptırıldığı, hem de Cennet’ten kovulduğu ve kıyâmete kadar kendisine mühlet verildiği belirtiliyor.