MEÂLİ:
70- Allah sizi yarattı, sonra da canınızı alır. Sizden kimi ömrünün en fena ve en sevilmiyen noktasına itilir ki (o devrede artık) bildiğini bilmez olur. Şüphesiz ki Allah’ın her şeye gücü yeter.
71- Allah rızık hususunda kiminizi kiminizden üstün kılmıştır. Üstün kılınanlar ellerinin altındakilere rızıklarını kendilerine eşit olacak ölçüde çevirip verici değillerdir. Allahʹın nîmetini bile bile inkâr mı ediyorsunuz?
72- Allah, size kendinizden eşler verdi ve eşlerinizden size oğullar ve torunlar meydana getirdi ve sizi pâk ve helâl şeylerden rızıklandırdı. Buna rağmen bâtıla inanıyorlar da Allahʹın nîmetini onlar inkâr mı ediyorlar?
73- Allahʹı bırakıp da kendilerine göklerden ve yerden hiçbir rızık (çıkarıp vermeye) sâhip olamıyanlara ve buna güç getiremiyenlere mi tapıyorlar?!
74- O halde artık Allah’a misâller (benzerler, örnekler) koşmayın. Şüphesiz ki Allah bilir, siz bilmezsiniz.
İLGİLİ HADÎS
Resûlüllâh (A. S. ) Efendimiz sık sık şöyle duâda bulunurdu:
«Allahım! Cimrilikten, tembellikten, çok yaşlanmaktan, ömrün en fena ve en sevilmeyen (bunaklık) döneminden, kabir azâbından, Deccal fitnesinden ve ölüm ile dirim fitnesinden sana sığınırım. » (Buharî/daavat: 37, 38, 39, 41, 42, 44, 45, 46, 57- Müslim/zikir: 48, 76- Tirmizi/daavat: 76- Nesâî/istiaze: 17, 26, 51, 52, 56- Ahmed: 1/305, 2/414-6/57)
ALLAH VERDİĞİ BİLGİYİ GERİ ALIR
«Allah sizi yarattı, sonra da canınızı alır. Sizden kimi ömrünün en fena ve en sevilmeyen noktasına itilir ki (o devrede artık) bildiğini bilmez olur. Şüphesiz ki Allah her şeye gücü yetendir. »
Şüphesiz ki hayatı içgüdüden gelme bir duyguyla seviyoruz. Ama ıstırapsız, tehlikesiz bir hayatı istesek de, istemesek de o zıtların sürtüşüp boy ölçüştüğü; tebessüm ve gözyaşlarının birbirini izlediği görüntüler vererek kendi yoluna devam eder. Böylece bazan sevindirerek, bazan üzerek mukadder olan son noktasına kadar devam eder.
Öyle ki, hayat, bağlı bulunduğu İlâhî kanun gereği akıp gitmekte ve gittikçe de kudretini kaybetmektedir. Buruşan deriyi eski haline döndürmek, ölen hücrelerimizin yerine böyle bir yaşta yenilerini imal etmek elimizde değildir. Zira biz kendi kendimizi yaratmadığımız gibi, kendimizi de bütünüyle, iç ve dış organlarımızla sevk ve idare eden de değiliz. Vücudumuzun önemli bir kısmına kumanda edemiyoruz. Onlar bütünüyle bizim irâdemizden kopuk bağımsız olarak faaliyetlerini sürdürmekteler.
O halde bizi yaratıp kendi mutlak tasarrufu altında bulunduran ve hayatımızı birtakım ölçülere bağlayıp proğramlayan çok yüce bir kudret vardır ki, O Allah’tır.
İşte bu sonsuz ve üstün kudret önce ruhumuzu yarattı. Bir süre onu ruhlar âleminde bekletip o âlemle ilgili bilgilerle donattı. Sonra sırası gelince onu dünya denilen aşağı âleme gönderdi. Ne var ki, ruhumuz, ruhlar âleminden ayrılıp ana rahminde oluşan bedenimize girince, o yüce âlemde edindiği bilgiler kendisinden geri alındı. Böylece gelişmesi, bedenin gelişmesine bağlanarak bu ikinci âlemde yeni bilgiler edinmesine imkân hazırlandı. Sonra da bedende hayvanî ruha kumanda ederek mukadder vakit gelinceye kadar orada eyleşir ve bir gün gelir de bedenle hayvanî ruhu ölüme terkedip ayrılır. Ayrılınca da eski bilgileri kendisine iade edilir de iki âlemle ilgili bilgiler birleşip bütünleşir.
Ruh, girdiği bedenin şeklini aldığı halde Berzah âlemine intikal eder. Bu defa orada yeni bilgiler edinir ve kıyâmet kopuncaya kadar orada bekler. Müʹminler o âlemde cennet kokusuyla nîmetlenerek; kâfirler ve münafıklar, sonra da azgın zalimler cehennem kokusuyla azap edilerek dünya ile âhiret arasında bir dönem geçirirler. Kıyâmet gününde her ruha ait beden yeniden oluşup vücut bulduktan sonra ikinci hayata başlamak üzere ruhlar hazırlanan bedenlerine girerler.
Dünya hayatının bir başka dikkat çekici yanı da şudur: Cenâb-ı Hak kudretini izhar etmek, insana aczini, çaresizliğini bildirmek için bazı kişilerin ömrünü en fena ve zayıf noktasına kadar uzatır. O kadar ki, zihin kabiliyetlerinde bir gerileme kendini hissettirir. Sadece oksijen ve glikozla çalışan beyin, bir yandan yeterince kan alamaz ve hücre sayısında önemli eksilmeler ortaya çıkar. Bu kerteye gelen insan bildiğini bilmez olur; sabah yediğini akşam unutur. Derken bir süre sonra iyice bunama başlar ki, Kur’ân buna «erzel-i ömür» diyor. Ancak bunamadan dolayı kaybedilen bilgiler, büsbütün kaybolmaz. Çünkü onlar hafıza denilen beyin arşivinde bir dizi halinde muattal bir vaziyette bekletilirler. Ölüm olayından sonra tekrar ve daha kusursuz olarak ruhun denetimine verilir ve faal duruma getirilirler. Bu dönemi şöyle de tasvîr edebiliriz: Beyin çok mükemmel, hatta mükemmelin de ötesinde çok geniş kapasiteli bir bilgisayardır. Meydana gelen bir arızadan dolayı bir süre çalışma özelliğini kaybetmiş olur; ama hafızaya aktarılıp proğramlanan bilgiler aynen kalır. Ruh o proğramları bütünüyle kendi bantına almış durumdadır. Kıyâmet gününde ölüler diriltildiğinde, ruh kendi bantındaki bilgileri ikinci bedende teşekkül eden daha kuvvetli bir beyne aktarır. Böylece bunaklık döneminde unutulan bütün bilgiler fire vermeden ortaya çıkma imkânına erişir.
Çünkü Cenâb-ı Hak, bütün bunları önceden en ince hesaplara göre proğramlamıştır. Günü, vakti, saati gelince aynen ortaya çıkar. Hikmet ve proğram dışı hiçbir olay yoktur ve olamaz da..
RIZIK HUSUSUNDA KİMİNİN KİMİNDEN ÜSTÜN KILINMASI
«Allah rızık hususunda kiminizi kiminizden üstün kılmıştır. »
İlâhî hilkat fabrikasının eşsiz imalâtı akıllara durgunluk vermektedir. Aynı türden olanları bile farklı yaratır. Kalıtım sabit kalır, türün bireyleri ayrı ayrı biçim, renk ve karakterde üreyip gelişir. Koyduğu plân, hazırladığı proğram aksamadan hedefine doğru ilerler.
Neden farklı imalat?
Aynı ana-babadan dünyaya gelen on çocuğu düşünün; her birinin rengi, fizyonomisi, biçimi, yeteneği ve karakteri ayrıdır. Kimi daha zeki, kimi daha becerikli, kimi tembel uyuşuk, kimi hareketli ve sokulgandır. Kimi de zengin olmada daha başarılıdır. İlâhî plân, bu farklılığa ataları sebep kılmış ve gen denilen harikaya, birkaç batın yukarı ataların yetenek ve karakterlerini, irsî kusur ve meziyetlerini yerleştirmiştir. Öyle ki: Kendini içkiye verip kanını zehirleyen, sağlığını bozan, hormonlarında birtakım tahribatın meydana gelmesine sebep olan ana-babadan meydana gelecek çocuk, birtakım irsî kusurlarla gözlerini dünyaya açar. Çok yakın hısımıyla evlenen çiftin de çocukları bazan geri zekâlı doğabilir. Bir de bu düzeyde doğan çocuklardan ileride dünyaya gelecek çocukları düşünün..
Görülüyor ki, toplumun birçok yönlerden farklı insanlardan meydana gelmesinde, atalarının yaşayışlarının tesiri çok büyüktür. İlâhî sünnet genleri bu hususta aktarıcı araçlar olarak kullanırken, diğer yandan toplum hayatının dengeli olabilmesi, birinin diğerine muhtaç bulunmasına bağlamıştır. Kabiliyetler çok farklıdır, kimi fen alanında, kimi sanatta, kimi ziraatta kimi ticarette, kimi de ilim ve irfanda daha çok başarılı olur. İnsanların hepsi aynı yetenek ve güçte yaratılsa ve o yüzden hepsi de aynı ölçüdeki kabiliyetlerini ortaya koysaydı, hayat hiçbir zaman bugünkü gibi dengeli, düzenli olamazdı.
İşte Kur’ân bu hassas noktaya dokunurken iki önemli ipucu veriyor: Biri, irsî kusur ve meziyetlerin kuşaktan kuşağa geçmesi, diğeri denge ve düzenin sağlanması..
Sonra da sosyalizmi gerçekleştirme düşüncesiyle yola çıkanlara seslenilerek şöyle uyarıda bulunuluyor: «Üstün kılınanlar ellerinin altındakilere, rızıklarını kendilerine eşit olacak ölçüde çevirip verici değillerdir. Allahʹın nîmetini bile bile inkâr mı ediyorsunuz? »
Eşitliği savunup işverenle işçi, evin efendisiyle evin hizmetçisi arasındaki farkı kaldırmanın gerçek anlamda sosyal adâlet olacağını iddia edenlerden hangisi eriştiği birtakım nîmetleri fakirlere dağıtmak suretiyle kendini onlarla eşit duruma getirmiştir? Gerçek bu olunca, o gibilerin kalkıp da Allah neden insanları eşit yetenekte ve beceride yaratmamış, neden hepsine aynı ölçüde nîmet vermemiştir, demeğe hakları var mıdır? Oysa mevcut farklılık insanların kendi hatalarından kaynaklanmakta ve genler vasıtasıyla atalarımızdan bize miras olarak geçmektedir. İlâhî hikmet de nizam-i âlem için buna uygun bir dünya hayatı hazırlamıştır. Böyle iken Allahʹın yüksek hikmete dayalı taksimatındaki adâleti bile bile inkâr etmenin ve O’nun kurduğu düzenin hilâfına bir düzen istemenin makul yanı var mıdır?
AİLE YUVASININ ÖNEMİ
«Allah size kendinizden eşler verdi ve eşlerinizden size oğullar ve torunlar meydana getirdi.. »
Cenâb-ı Hak bize eşler, çocuklar ve torunlar verirken, onları dosdoğru besleyip topluma yararlı düzeye getirmemiz ve kötülüklerden uzak bulundurmamız için pak ve temiz rızıklar da hazırlayıp vermiş ve helâlından kazanıp geçinmemizi emretmiş; insanların ruhları kararmasın, vicdanları silik hale gelip ahlâkları bozulmasın diye zararlı şeyleri haram kılmıştır. Şüphesiz ki Allah, bu hükümleriyle, daha çok sosyal yapıda uçurumlar meydana gelmesin, geri zekâlı bir nesil oluşmasın diye aileyi yönlendirmeyi murat etmiştir.
Ne yazık ki, insanların çoğu Allahʹın temiz, pak ve yararlı nîmetlerini yeterli bulmadılar da haram ve zararlı rızıklar elde etme kavgasını başlattılar. O nedenle hem kendilerini, hem çocuklarını zehirlediler. Sonra da bir çoğu kalkıp meydana gelen düzensizliği Allah’a nisbet edecek kadar şuursuzlaştılar; batıla inanıp bağlanmayı tercîh ederek aile ve toplumlarına en büyük fenalığı yaptılar.
ŞAŞKINLIĞIN EN KÖTÜSÜ
«Allahʹı bırakıp da kendilerine göklerden ve yerden hiçbir rızık (çıkarıp vermeğe) sâhip olamayanlara, buna güç getiremiyenlere mi tapıyorlar? »
Cenâb-ı Hakkʹın insanlardan yana hazırlayıp verdiği bunca hayırları, iyilikleri, yararlı şeyleri; haram kılıp yasakladığı zararlı nesneleri bilimsel açıdan dikkate almayanlar, şüphesiz suç üstüne suç, günah üstüne günah işleyerek sosyal yapının, ilâhî plâna bağlı düzenini bozmakla kalmadılar; göklerden ve yerden hiçbir rızık çıkartıp vermeğe gücü yetmeyen cansız cisimleri ve birtakım canlı cüceleri ilâh sayıp Allah’tan başkasına tapmağa başladılar. Kendilerinden aşağı mahlûkları ilâhlaştırarak ruhlarını kararttılar.
Oysa bunların çoğu sosyal adâletten, eşitlik ilkelerinden, mükemmel bir düzenden söz ederler. Nerede dürüstlük? Önce kendi iç yapılarında disiplin ve dengeyi bozmuşlardır. İçki, kumar, kadın ibtilâsı; hak ve hürriyetlere tecavüz gibi, aile ve toplumu temelinden yıkan günahlara dalmak suretiyle dış dünyalarını da berbat etmişlerdir.
Ey maddeciler! söyleseniz ya, suç «Allah birdir» diyenlerde mi, yoksa O’nu inkâr edip her şeyi mubah sayan, şehvet ve midelerinden başka kaygıları olmayan sîzlerde midir? Maddeyi tek kurtarıcı esas saydınız, ekonomik güçten başka kurtarıcı manevî bir gücü kabul etmediniz ve bu yüzden maddeye erişmek için ara yerde ne kadar ahlâk ve fazîlet varsa hepsini çiğnemekte bir sakınca görmediniz, sonra da kalkıp Allahʹa misaller verme küstahlığında bulundunuz! Bu da işlediğiniz haksızlıkların tuzu ve biberi mi?
RİVAYETLER VE YORUMLAR
Hafede: Hâfid’in çoğuludur. Daha çok hizmete süratle yönelen hizmetçi ve benzeri durumda olanlar hakkında kullanılır, yani sözlük mânası budur. Ancak ilgili âyette taşıdığı mâna nedir? İlim adamlarının, ashab ve tabiîn’in birtakım farklı yorum ve tesbitleri olmuştur:
a) İbn Mes’ud (R. A. ) ve Nahaîʹye göre, adamın iki kızkardeşi demektir.
b) el-Hasan, Dahhak ve İkrimeʹye göre, hizmetçiler demektir.
c) Mücahid’e göre, yardımcılar ve avaneler demektir.
d) İbn Abbas (R. A. ) ile Atâʹa göre, oğlun oğulları anlamına gelir. Çünkü onlar da bir bakıma kendi büyüklerinin hizmetçileri sayılırlar.
e) Mukatil ve Kelbîʹye göre, «benîn» küçük çocuklar, «hafede» ise büyük çocuklar demektir.
f) Karısının başka kocadan olan oğulları hakkında da kullanılmıştır. Bu da İbn Abbas (R. A. )dan yapılan başka bir rivâyettir.
g) Ünlü edip ve lûgatçı Esmâî’ye göre, kadın tarafından olan yakınlar demektir.
İmam Kurtubî bu konuda İbn Abbas (R. A. ) ile Atâʹın tesbit ve yorumları Kur’ân’ın maksadına daha uygun geldiğini söylemiştir. Bence sahîh olan da budur. Nitekim İbnü’l-Arabî de aynı görüştedir. (Geniş bilgi için bak: Tefsîr-i Kurtubî: 10/143, 145 - Lübabuʹt-teʹvîl: 3/126)
ÂYETLER ARASINDA BAĞLANTI
Yukarıdaki âyetlerle, insan ömrünün sınırlı olduğu, belli bir yaşa gelindikten sonra organizmanın kendisine benzer bir canlı meydana getirme vasfını kaybedeceği belirtildi. Sonra da insanların yetenekleri farklı olduğu gibi, rızıklarının da farklı olduğu üzerinde durularak toplum yapısının dengeli ve düzenli ayakta durmasının ancak bu farklılıklarla sağlanacağına işâret edildi. Çevremizdeki muhtaçlara yardım elini uzatmamız emredilerek sosyal adâleti geliştirmemizin lüzumu belirtildi.
Aşağıdaki âyetlerle, geri zekâlı tembel bir köle ile, hayatını alın teri, el emeğiyle kazanan hür bir kimsenin eşit olamayacağı misal veriliyor. Sonra da yeteneksizliğiyle beraber dilsiz ve beceriksiz bir kimse ile, geniş kültürlü olup adâletle hareket edip adaleti uygulayan ve uygulanmasını emreden; aynı zamanda doğru yol üzere bulunan kimsenin de bir olamıyacağına dikkatler çekilerek insanların her bakımdan eşit olmasını savunanların hayal peşinde koştuklarına işâret ediliyor.