MEÂLİ:
6- (Himâyeniz altındaki) yetimleri, evlenme çağına gelinceye kadar deneyin; onlarda (din ve dünya işlerinde, malı koruma ve bilerek harcama hususunda) bir olgunluk görürseniz, mallarını kendilerine teslim ediniz. Büyürler de (geri alırlar) diye mallarını tez elden gereksiz harcayıp yemeyiniz. Zengin olan (vasi ya da velî) müstağni davransın; fakir olanı ise örfe uygun şekilde yesin. Bir de yetimlerin mallarını (vakti gelip) kendilerine teslim ettiğiniz zaman onlara karşı şâhit tutunuz. Hesap sorucu olarak Allah yeter.
İNİŞ SEBEBİ
Ashab-ı Kirâmʹdan Rıfaâ ölünce geriye vâris olarak küçük oğlu Sâbit kalmıştı. Amcası onu himayesine almak isteyince durumu önce Resûlüllâh (A. S. ) Efendimize arzetti ve:
- «Ey Allahʹın Peygamberi! kardeşim oğlu himâyemde yetim olarak bulunuyor. Onun malından ne ölçüde harcamam helâldır ve bu malı nezaman ona teslim etmem gerekir? » dedi.
Bunun üzerine yukarıdaki âyet indi. (Esbâb-ı Nüzûl/Nisaburî - Lübabü’t-Te’vîl/Alaeddin Ali)
İLGİLİ HADÎSLER
Bir adam Resûlüllâh (A. S. ) Efendimize gelerek dedi ki:
- Ey Allah’ın Peygamberi! ben çok fakir bir kimseyim, hiçbir şeyim yoktur. Yanımda bir de yetim bulunuyor, (onun malından yiyebilir miyim? )
Efendimiz (A. S. ) ona şu cevabı verdi:
«İsraf etmeksizin, gereksiz harcamada bulunmaksızın ve onu kendine ait bir sermaye edinmeksizin ihtiyaç nisbeti yiyebilirsin. » (Ebû Dâvud: Âsim bin Şuayb (R. A. )den)
İSLÂM SEKİZ ŞEYİN KORUNMASINI EMREDER
İslâm, insan hayatını en makul ölçülerle düzenleyen İlâhî bir sistemdir. Bütün esas ve prensipleri sekiz şeyi korumaya yöneliktir. Her toplumun huzurlu ve fazîlet ölçüleri içinde bir hayat sürmesinde bu sekiz unsura mutlaka ihtiyacı vardır:
1. Aklı korumak,
2. Canı korumak
3. Malı korumak
4. Nesli korumak
5. Din ve ahlâkı korumak,
6. İlmi ve tekniği korumak,
7. Sağlığı korumak,
8. Ülkeyi
Konumuzla ilgili âyette, bunlardan üçünün korunmasına yer verilmiştir: Nesli, malı ve ahlâkı korumak.
Yetimlere vasîlik, çocuklara velilik etmek bir bakıma sağlıklı bir neslin yetiştirilmesini öngörür. Binlerce kimsesiz ve öksüz çocukları kendi kaderlerine terketmek, büyük bir gaflet olur. Küçümsenemiyecek bir kesimi dinî ve millî eğitim dışına itip ülkenin geleceğini ciddi biçimde tehlikeye sokabilir. Bugün gerek Batı ülkelerinde, gerekse Amerika ve diğer gelişmiş ülkelerde bunun doğuracağı elim sonuçların farkına varıldığı için devlet eliyle milyarlar harcanarak kimsesiz çocuklar korunmaya çalışılmaktadır.
Oysa, Kur ân da, gerek meryem kıssasında, gerekse yetimleri koruma bölümünde bu konuya 1400 yıl önce parmak basılmış; ilâhî uyarı en duyarlı biçimde sergilenmiştir. Ülkemizde henüz bu millî ve sosyal meseleye ülke çapında yeterince ilgi gösterilememiştir.
Gerek âile bütçesini hazırlamada âile reisinin göstereceği hassasiyet ve titizlik, gerekse öksüzlerin mallarını korumada vasîlerin göstereceği duyarlılık, mal ve serveti gereksiz yere harcamayı önleyebilir.
Bu iki yönlü hassasiyet bir bakıma ahlâkı da korumaya yöneliktir. Çünkü ahlâk ve fazîleti ayakta tutmak için dinî ahlâka, öğretim ve eğitime ne kadar ihtiyaç varsa, ekonomik güce de ihtiyaç vardır.
YETİMİN RÜŞDE ERMESİ
«Onlarda bir rüşt (olgunluk) görürseniz... »
RÜŞT: Ergin hale gelme, bülûğa erme mânasına geldiği gibi, doğru yolu bulma, doğruyu seçme anlamına da gelir. Rüştünü isbat etmek, ergen ve ergin sayılacak yaşa gelmek, demektir.
Bülûğa erme dört şeyden biriyle gerçekleşir: Bunlardan ikisinde kadın erkek müşterektir. Diğer ikisi ise kadınlara hastır.
Müşterek olanlardan birisi yaş, diğeri ergenliktir. Kız ve erkek çocuk 15 yaşına girince, bülûğa ermiştir, artık bir bakıma reşid sayılırlar. Nitekim Abdullah bin Ömer (R. A. ) diyor ki:
«Uhud savaşında 14 yaşında idim. Savaşa katılmak istedim, ama Resûlüllâh (A. S. ) Efendimiz yaşıma bakarak isteğimi kabul etmedi. Hendek savaşında ise 15 yaşına girmiş bulunuyordum. Müracaat ettiğimde bu kez Resûlüllâh beni kabul etti. » (Tefsîr-i Kurtubî: İlgili âyet)
İlim adamlarının çoğu bülûğ ve rüşt hususunda bu rivâyeti senet seçmişlerdir. İmam Şâfiî de bu rivâyeti esas kabul ederek içtihadını yürütmüştür.
İmam Ebû Hanîfe’ye göre, kız çocuğun rüşde ermesi, 17 yaşını; erkek çocuğun ise 18 yaşını bitirmiş olmasıyla gerçekleşir.
Erkek çocuğun ergen olma haline gelince: Bu, meninin şehvetle fışkırarak dışarı çıkmasıyla belirlenir.
Kadınlara has olan iki şey: Aybaşı hali ile gebeliktir.
Ancak kendine ait bir malda tasarruf edebilmek için bülûğa ermek yeterli değildir; dindarlığının ve malı harcamadaki tutumunun müsbet olması, aklî dengesinin yerinde bulunması gereklidir. Aksi halde HACIR altında tutulur. Bu durumda tasarruf ehliyeti ya tamamen kalkar, ya da salâh buluncaya kadar kısıtlanır. İmam Şâfiîʹnin içtihadı bu ölçüdedir. İmam Ebû Hanîfeʹye göre, hür, âkil ve baliğ olan kimse HACIR altına alınmaz. Hattâ temyiz çağında bulunan bir çocuğun -veli, ya da vasîsinin izniyle- tasarrufta bulunması sahihtir.
İmam Mâlikʹe göre, kız 15 yaşına da girse, tasarrufa ehil değildir. Ancak bu yaşta evlenirse, o takdirde kocasının izniyle malında tasarruf edebilir.
Medenî hukuka göre: Fiil ehliyetinin kazanılması, rüşde ermekle, yani kız ve erkek çocuğun 18 yaşını doldurmalarıyla gerçekleşir. Bu bir bakıma İmam Ebû Hanîfeʹnin erkek çocuk hakkındaki içtihadıyla birleşir. Ayrıca aynı hukukta, kazaî rüştün tayininde çocuğun 15 yaşını tamamlaması ve diğer üç şartın bulunması halinde hakime yetki verilmiştir. Bu, İmam Şâfiî’nin içtihadına yakın bir hükümdür.
ÂYETLER ARASINDA BAĞLANTI
Yukarıdaki âyetle vasiliğin yetki sınırı ve yetim hakları belirtildi. Servetin korunması için rasgele bir harcama yapılmaması, henüz rüşdünü isbat etmemişlere ve bir de beyinsizlere tasarrufta bulunma yetkisinin verilmemesi üzerinde duruldu ve gereken uyarı yapıldı.
Aşağıdaki âyetlerle, miras taksiminde de kadın ve yetim haklarına yer veriliyor. Asıl mirasçıyı gayr-i âdil bir örf ve gelenek ile mirastan mahrum etmeye hiç kimsenin yetkili olmadığı, hakların Allah tarafından belli bir farz olarak takdir edildiği haber veriliyor.