MEÂLİ:
58- Ey imân edenler! ellerinizin sâhip bulunduğu köle, câriye ve hizmetçileriniz ve sizden henüz ergen olmayanlar, (odanıza girmek İstediklerinde şu) üç vakit sizden izin istesinler: Sabah namazından önce, öğle sıcağından (bunalıp) elbisenizi çıkararak (bir tarafa) koyduğunuzda ve yatsı namazından sonra. Bu üç vakit utanç yerlerinizin açık olabileceği halvet zamanıdır. Bu vakitlerin dışında (yanınıza girmelerinde) birbirinize uğrayıp dolaşmanızda ne size, ne de onlara bir sakınca yoktur. İşte Allah böylece âyetlerini size açıklar. Allah bilendir, hikmet sâhibidir.
59- Sizden olan çocuklar, ergenlik çağına girince, onlardan önce (doğup ergen) olanların izin istediği gibi izin isteyerek (öylece yanınıza) girsinler. İşte Allah size âyetlerini böylece açıklar. Allah bilendir, hikmet sâhibidir.
60- Evlenme ümidi kalmamış (ayhali ve lohusalıktan kesilip) oturan kadınların, süs yerlerini göstermeksizin dış elbiselerini çıkarmalarında kendilerine bir günah yoktur. Bununla beraber iffetli davranmaları, kendileri için hayırlıdır. Allah işitendir, bilendir.
61- (Kendilerine anahtar teslim edilen) âʹmaya (teslim edilen evdeki gıda maddesinden bir şeyler yemesinde) bir vebâl yoktur. (Aynı şekilde) topala da bir vebâl yoktur, hastaya da bir vebâl yoktur. Size de kendi evlerinizde izinsiz yemek yemenizde veya babalarınızın evlerinde veya analarınızın evlerinde veya kardeşlerinizin evlerinde veya kızkardeşlerinizin evlerinde veya amcalarınızın evlerinde veya halalarınızın evlerinde veya dayılarınızın evlerinde veya teyzelerinizin evlerinde veya anahtarlarına sâhip (kâhyası) bulunduğunuz evlerde veya samimi dostunuzun evinde yemenizde bir sakınca yoktur. Gerek bir arada, gerekse dağınık ayrı ayrı yemek yemenizde de bir sakınca yoktur.
Evlere girdiğiniz zaman kendinize Allah’tan feyiz, bereket, iyilik, güzellik esenliği olmak üzere selâm verin. Allah böylece size âyetlerini açıklar. Ola ki aklınızı kullanırsınız.
İNİŞ SEBEBİ
İbn Abbas (R. A. ) diyor ki: Peygamber (A. S. ) Efendimiz ansardan Mûd’ic b. Amr adında bir hizmetçiyi öğle sıcağının iyice arttığı bir sırada Hz. Ömerʹi (R. A. ) çağırması için gönderdi. O da Hz. Ömer’in başkalarının görmesinden hoşlanmadığı bir durumda bulunduğu bir sırada yanına girmiş oldu. Bunun üzerine yukarıdaki âyetler indi. (Lübabu’t-te’vîl: 3/339)
Diğer bir rivâyet:
Esmâ bint Mürsed (R. A. ) odasında açık bir vaziyette dinlenirken ergen olan hizmetçi kölesi içeri girmiş bulundu. Kadıncağız buna çok üzüldü ve kalkıp Resûlüllâh (A. S. ) Efendimiz’e gelerek dedi ki:
- Ya Resûlellah! doğrusu hoşlanmadığımız bazı vakitlerde hizmetçilerimiz ve kölelerimiz yanımıza giriyorlar. (Bunu önlemeğe yönelik bir tavsiyeniz yok mudur? )
Bu sebeple yukarıdaki âyetler indirilmiştir. (Lübabu’t-te’vîl: 3/339 - Tefsîr-i Kurtubî: 2/302)
«Ey imân edenler! mallarınızı kendi aranızda bâtıl sebeplerle yemeyin» meâlindeki Bakara Sûresi 188. âyet inince, Müslümanlar, hasta, yaşlı, topal ve kör kimselerle aynı kapta yemek yemekten endişe duymaya başladılar. Çünkü sözü edilen arızalı kişiler henüz karınlarını iyice doyurma fırsatı. bulmadan arızasız olanlar karınlarını iyice doyurmuş bulunuyorlardı. O sebeple 61. âyet indi. (Lübabu’t-te’vîl: 340, 341- İbn Kesîr: 3/304)
Ayrıca sağlam, güçlü mü’minlerden bazısı savaşa giderken evlerinin anahtarlarını çok yaşlılara veya hastalara, ya da topal ve gözleri görmeyen mü’minlere teslim ediyorlardı. Onlar da evdeki gıda maddelerinden -kendilerine izin verildiği halde- yemekten endişe duyuyor ve helâl olup olmadığında şüphe ediyorlardı. O sebeple 61. âyetin indiği rivâyet edilir. (Lübabu’t-te’vîl: 340, 341)
İLGİLİ HADÎSLER
«Ya Enes! abdestini tastamam yerine getir ki ömrün artsın. Ümmetimden rastladığın kimseye selâm ver ki iyiliklerin çoğalsın. Evine girdiğin zaman ev halkına selâm ver ki evin hayrı çoğalsın. Kuşluk namazını kıl; çünkü o senden önce Allahʹa çokça yönelenlerin namazıdır.
Ya Enes! küçüklere merhametli ol, büyüklere saygı göster ki kıyâmet gününde yakın arkadaşlarımdan olabilesin. » (Hafız Bezzar: Enes b. Mâlik (R. A. )den)
«Bir adam Peygamberʹe (A. S. ) şöyle dedi: «Doğrusu biz yemek yiyoruz ama doymuyoruz. » Bunun üzerine Peygamber (A. S. ) ona şöyle tavsiyede bulundu: «Belki de ayrı ayrı (şekilde) yiyorsunuz! Yemeğinizin başında biraraya gelin, Allahʹın ismini anın ki o yemek size feyizli ve bereketli kılınsın. » (Ebû Dâvud/et’ime: 14)
«Hep birarada yemek yeyin, dağılmayın. Çünkü bereket toplulukla beraberdir. » (İbn Mâce/et’ime: 17)
«Adam evine girdiği zaman şöyle duâ etsin: Allahım, doğrusu ben senden hayırlı çıkış diliyorum. Allahʹın ismiyle girdik, Allahʹın ismiyle çıktık; Allahʹa güvenip dayandık.
Sonra da ev halkına selâm versin. » (Ebû Dâvud/edeb: 103)
İSLÂMʹDA ÂİLE DÜZENİ
Cinsel konuya ilgi duymak insanın ruhuna ve mayasına enjekte edilmiştir. Onu tamamen söküp atmak mümkün değildir. Zira insan melek değildir. Hayvanî sıfatları da kendinde taşıyan ayrı bir varlıktır. O bakımdan insanın şehvet duygusunu ve arzusunu meşru sınırlar içinde tutmak lâzımdır. Dinin ana kaidelerinden ve değişmeyen hedeflerinden biri de budur. Din bu amaca ulaşabilmek için güzel âdetlerden yararlanmayı ihmal etmez ve aynı zamanda akıldan yeterince yardım ister. 58. âyetle aile yapısında cinsel ilişkiyi ve ona yol açan davranışları meşru sınırlar içinde tutmanın ve bu düzeyde edep ve terbiye ölçüsünde yönlendirmede bulunmanın bir bölümünü konumuzu oluşturan âyetle açıklar. Daha çok ana- babanın bu hususta aile bünyesinde disiplinli, düzenli ve ölçülü şekilde bir aile hayat düzeni hazırlamalarını emreder.
Unutmamak gerekir ki, çocuklar ana-babalarını, evdeki büyüklerini taklît ederler ve birçok yönleriyle onların kopyası olurlar. Bunun için Kur’ân aileyi edep ve terbiyenin, ahlâk ve fazîletin doruğuna yükseltmeyi plânlar ve bu konuda gereken eğitimin sağlanması için kendine has bir müfredat düzenler.
FIKHÎ YÖNÜ
Nûr Sûresinin 27. âyetinde başkalarına ait evlere girmek istediğimizde -belli bir vakit sözkonusu olmaksızın- izin istememiz emredilirken, burada aile çatısı altında bulunan köle ve câriyelerin ve bir de ev halkından ergen olan ve henüz ergenlik çağına girmeyen çocukların şu üç vakitte ana-babalarının ve evdeki evli çiftlerin odalarına izin isteyerek girmeleri emredilmektedir:
1- Sabah namazından önce,
2- Öğle sıcağından elbisemizi çıkarıp istirahata çekildiğimizde,
3- Yatsı namazından sonra..
Bu üç vakitte başkalarının görmesi aslâ hoş karşılanmayacak şekilde kadın ve erkek açık bir vaziyette bulunabilecekleri gibi, çiftler cinsel temas veya ona yol açan davranış durumunda da olabilirler.
Cenâb-ı Hak aile mahremiyetini edep, terbiye ve yüksek ahlâk düzeyinde tutmamızı istemekte ve bu konuda bir ölçü ve kural vermektedir.
Sağ ellerimizin sâhip oldukları, hem köle, hem de cariyelerdir. Gerçi bu iki sınıf insan bugün artık dünyanın birçok bölgelerinde tarihe karışmış vaziyetteyse de evlerimizde bulundurduğumuz bahçıvan, hizmetçi kadın ve benzeri kişiler de bu tabirin kapsamına girer.
Ergenlik çağına henüz ayak basmayan kız ve erkek çocuklarına gelince: Bunlar daha çok iştiha çağına girip avret yerlerine ilgi duyan, bazı cinsel davranışları tefrik edebilen çocuklardır. İştiha çağına girmeyen 0-4 yaş arası çocukları ise bu kurala uydurmak elbetteki zordur. Ancak 3-4 yaşlarında olanları bu hususta da eğitip onlara güzel alışkanlıklar kazandırmak oldukça önemlidir. Nitekim Ebû İshak el-Fezârî diyor ki: «İmam Evzâî’ye sözü edilen üç vakitte izin almakla emrolunan çocuğun taban yaş haddi nedir? diye sorduğumda, dört yaştır diye cevap verdi. » (Tefsîr-i Kurtubî: 12/308)
Ayrıca 59. âyette ergenlik çağına giren çocuklar hakkında ise bir yoruma göre, - 27. âyette, başkasına ait bir eve mutlaka sahibinden izin alarak içeri girmemiz emredildiği gibi - bütün vakitleri kapsar mahiyette bir emir söz konusudur. Öyle ki ergen olan çocukların günün hemen her saatinde ana-babalarından ve aile çatısı altında bulunan evli çiftlerden izin isteyerek odalarına girmeleri emredilmektedir.
Ancak bu emir vücuba mı, yoksa tavsiyeye mi delâlet etmektedir? İlim adamlarının üç farklı yorumu söz konusudur:
a) İbn Cüreycʹin Atâ’dan yaptığı rivâyete göre, vücuba delâlet eder.
b) Tavsiye anlamına gelir. Zira uygulamasında meşakkat vardır. Meşakkat ise teysiri gerektirir.
c) Nedb ifade eder. Zira muhatab olan daha yeni ergen olanlardır. Günün her saatinde vücubu gerektiren bir emri yerine getirememeleri endişesi söz konusudur.
Ergen olmayan çocukların izin istemeleriyle ilgili emir ise altı şekilde yorumlanmıştır:
1- Tabiînden İbn Müseyyeb ve İbn Cübeyrʹe göre, bu âyet mensûhtur, yani hükmü kaldırılmıştır.
2- Ebû Kılâbe’ye göre, âyetteki emir nedb içindir, vücuba delâlet etmemektedir.
3- İbn Ömerʹe (R. A. ) göre, âyette sadece erkek çocuklar kasdedilmektedir. Bu durumda kız çocuklarının izin istemesine gerek yoktur.
4- Ebû Abdurrahman es-Sülemî’ye göre, kız çocukları kasdedilmiştir.
Bu son iki rivâyet de zayıftır ve âyetin kapsadığı mana ve hükme uymamaktadır.
5- İbn Abbas’a (R. A. ) göre, kapısız ve kilitsiz odalar söz konusudur. Zira o dönemdeki odaların çoğunda kapı bulunmazdı da sadece basit bir perde asmakla yetinilirdi. Bu durumda çocukların sözlü izin istemeleri gerekiyordu. Kapı ve kilidi olan odalar ise, daha emin olduğundan çocuğun hemen içeri dalması mümkün değildir. İçeri girmek isteyen çocuklar ya sözlü olarak, ya da kapıyı çalmak suretiyle bu kurala uyabilirler.
6- İlim ehlinin çoğuna göre, âyet erkek ve kız çocuklarının hepsini kapsamakta ve vücub ifade etmektedir. Oysa ergen olmayan çocuklar şer’î bir vücub ile mükellef sayılmazlar. Bu inceliği dikkate aldığımızda, sözü edilen vücub ana-babaların çocuklarını eğitmesiyle ilgili bir hüküm olabilir.
TERKEDİLEN ÜÇ EMİR
İbn Abbas (R. A. ) diyor ki: «Müslümanlar Kur’ân’ın şu üç âyetiyle amel etmeyi terketmişlerdir:
Birincisi: Hücurat Sûresi 13. âyet. Meâlen şöyledir: «Şüphesiz ki Allah yanında en şerefli ve itibarlınız, (O’ndan) en çok saygı ile korkup (fenalıklardan) sakınanınızdır. »
İkincisi: Nisâ Sûresi 8. âyet. Meâlen şöyledir: «Mîras taksiminde (mîrasçı olmayan) hısımlar, öksüzler ve yoksullar hazır bulunursa, azık olacak ölçüde onlara da bir şey verin ve güzel söz söyleyin (kırıcı, incitici olmayın). »
Üçüncüsü: Konumuzu oluşturan Nûr Sûresi 58. âyet. Meâlen şöyledir: «Ey imân edenler! Ellerinizin sahip bulunduğu köle, cariye ve hizmetçileriniz ve sizden henüz ergen olmayanlar, (odanıza girmek istediklerinde şu) üç vakit sizden izin istesinler…» (Tefsîr-i İbn Kesîr: 3/303)
İnsanların yüzü mânadan ziyade maddeye, âhiretten çok dünyaya yönelince, ekserisi şeref ve itibarı, azizlik ve erdemliği takvâda değil, mal ve makamda görmeye başladı. Böylece Allah’ın koymuş olduğu kıstas ile amel edilmez oldu.
Mîras taksiminde birbirlerinin haklarına göz dikecek kadar aç gözlü olan mîrasçıların çoğu, diğer mîrasçı olmayan hısımları, yetim ve yoksulları göremez oldular ve o sebeple Allahʹın belirtilen tavsiyesi yer yer terkedilmeye başlandı.
Yabancı kültürün tesiri altında kalan bazı İslâm ülkeleri, aile bünyesinde edep ve terbiye kurallarıyla amel etmez oldular. Böylece Kur’ân’ın belirlediği aile yuvası ciddi biçimde zedelenmiş oldu.
Yapılan rivâyete göre: Iraklılardan bir grup Nûr Sûresi 58. âyetle amel etme hususunu İbn Abbas (R. A. )dan sorduklarında, adı geçen onlara şöyle bir açıklamada bulunmuştur: «Önceleri evlerin kapılarında örtü ve perde yoktu. Birçok defa evdeki hizmetçi, hâdim, adamın yetimesi ve kendisi ehlinin odasına izinsiz girerlerdi. O yüzden Cenâb-ı Hak belirtilen üç vakitte izin isteyerek ana-babalarının (ve evli olan çiftlerin) odasına girmelerini emretti. Sonraları Cenâb-ı Hak onlara örtü (kapı) ve hayırlı (tedbirler tavsiye edip) getirdi. Ne var ki artık bu hükümle amel eden bir kimse göremiyorum diyebilirim. » (Geniş bilgi için bak: Tefsîr-i Kurtubî: 12/303-304)
MÜSLÜMAN KARDEŞLİĞİNİN BİR DİĞER ÖLÇÜSÜ
İslâm, din kardeşliğine, hısım ve akrabalığa, dost ve arkadaşlığa lâyık olduğu yeri ayırmış ve gereken ilgiyi göstermiştir. Aynı zamanda bu havayı ruhların derinliğine işlemek için birçok manevî müeyyideler koymuştur. Şöyle ki: Önce Allahʹın hoşnutluğuna erişmeyi amaç olarak belirlemiş, sonra da Müslüman topluluğun diğer kavim ve milletlere bu konuda da örnek olmalarını sağlamayı plânlamıştır.
«Mallarınızı aranızda haksız sebeplerle yemeyin.. » meâlindeki Bakara Sûresi 188. âyet inince -az yukarıda da belirttiğimiz gibi- Müslümanlar daha duyarlı ve titiz davranmaya başlamışlardı. O kadar ki, kardeş kardeşin kilerinden bir lokma ekmek, ya da bir hurma almaktan çekinmeye başlamıştı. Allah bu kadar duyarlığın gereksiz olduğunu hatırlatarak âyette isimleri geçenlerin -aşırı gitmemek, israfa yolaçmamak şartıyla- birbirlerinin yiyeceğinden izinsiz yiyebileceklerini, kardeşliğin, dostluğun ve hısımlığın bir tezahürü sayıldığını bildirerek buna ruhsat verdi.
Bununla beraber ilim adamları sözü edilen 61. âyeti farklı anlamda yorumlamışlardır. Şöyle ki:
1- «Sizin de kendi evlerinizde izinsiz yemek yemenizde.. » cümlesinden sonraki hükümler kaldırılmıştır. Nitekim Abdurrahman İbn Zeyd diyor ki: Bu hüküm artık uygulanmaz olmuştur. İslâm’ın ilk yıllarında kapıların üstünde kilit yoktu, sadece birer basit perde asılı bulundurulurdu. Bazan (hısımlardan) biri acıkırdı da evde kimse bulunmadığı halde içeri girer ve karnını doyururdu. O sebeple Cenâb-ı Hak da buna cevaz vererek mü’minleri birtakım şüphe ve sıkıntıdan kurtardı. Sonraları evlere kapı ve kilit takılınca artık kimselere kapı ve kilidi izinsiz açmak, içeri girmek helâl sayılmadı ve ilk verilen cevaz böylece kalkmış oldu. »
Nitekim Resûlüllâh (A. S. ) Efendimiz: «Sizden hiç biriniz diğer bir kimsenin davarını izinsiz sağmasın» buyurmuştur. (İbn Mâce/ticarat: 68- Ebû Dâvud/cihad: 85- Tirmizî/büyûʹ: 59- Taberânî/isti’zan: 17- Müsned-i Ahmed: 2/6, 57)
2- Ali b. Talha ve İbn Abbasʹa (R. A. ) göre, âyet bizatihi nâsihtir, yani diğer bir âyetin delâlet ettiği hükmü kaldırmıştır. Şöyle ki: «Mallarınızı aranızda haksız sebeplerle yemeyin.. » meâlindeki Bakara Sûresi 188. âyet inince, Müslümanlar «Allah bizi birbirimizin malını yemekten menʹediyor. Mallarımızın en üstünü ise yiyecek maddeleridir. Bu durumda artık hiç birimize diğerinin malından (izinsiz yemesi) helâl olmaz» dediler. Bu sebeple Cenâb-ı Hak Nûr Sûresi 61. âyeti indirerek isimleri belirtilen hısım ve yakınların izinsiz olarak birbirlerinin yiyecek maddelerinden aşırı olmamak kaydıyla yemelerinde bir sakınca olmadığı açıklandı.
3- Saîd b. Müseyyeb, Abdullah b. Abdullah b. Utbe b. Mes’ûd, Urve ve Hz. Aişe’ye (R. A. ) göre, âyet muhkemdir. Yani hükmü kaldırılmamıştır, kıyâmete kadar devam edecektir. Şöyle ki: Müslümanlar Resûlüllâh (A. S. ) ile beraber bir sefere çıktıkları zaman evlerinin anahtarlarını güvendikleri mültezimlerine veya kefillerine verirler ve «ihtiyaç duyduğunuzda evdeki gıda maddelerinden yiyebilirsiniz» derlerdi. Onlar da «Bunlar bize kendi yiyeceklerini tam bir gönül hoşnutluğuyla helâl etmiyorlar» şeklinde düşünerek yemekten kaçınıyorlardı. O sebeple 61. âyet inerek bunda bir sakınca olmadığı açıklandı.
TOPLU VE DAĞINIK HALDE YEMEK
«Gerek bir arada, gerekse dağınık ayrı ayrı yemek yemenizde de bir sakınca yoktur. »
Yapılan rivâyete göre, Kinane Kabilesine mensup Leys b. Bekir oğullarında devam edegelen bir âdet vardı: Onlardan biri hazırlanan yemeği bir arkadaş veya misafir buluncaya kadar yalnız başına yemez; bazan günlerce aç kalırdı. Kurʹân-ı Kerîm bu âdeti 61. âyetle kaldırmış oldu. Ayrı ayrı veya toplu halde aynı kaptan veya her kişinin kendine ait kaptan yemek yemesinde bir sakınca olmadığı belirtilerek rahatlatıcı bir hüküm getirildi.
Yolculuk halinde de yol arkadaşları isterlerse yiyeceklerini biraraya getirip toplu halde yiyebilecekleri gibi, herkesin kendine ait yiyeceğini ayrı ayrı olarak yiyebileceklerinde bir sakınca söz konusu değildir.
Düğün ve derneklerde ise önceleri genellikle davetliler toplu halde, yani gruplar halinde büyükçe bir kaba konulan yemekten yerlerdi. Günümüzde ise bu âdet yer yer kaldırılarak davetlilere ayrı ayrı kaplarda yemek ikram edilmektedir. Şüphesiz bunda da bir sakınca yoktur.
EVLERE GİRİNCE SELÂM VERMEK
«Evlere girdiğiniz zaman kendinize Allahʹtan feyiz, bereket, iyilik, güzellik esenliği olmak üzere selâm verin. »
Âyette geçen «büyût» «beyt»in çoğuludur, «evler» anlamına gelir. İlim adamlarının bu isim üzerindeki yorumları az farklıdır. Şöyle ki:
a) İbrahim en-Nahaî ve el-Hasan’a göre, camiler kasdedilmektedir. O bakımdan camilere girildiğinde içeride namaz kılmayıp oturanlar varsa, onlara selâm verilir; ibâdet eden varsa veya içeride kimse yoksa, giren kişi kendine selâm verir.
Kendine selâm vermenin şekli şöyledir: «es-Selâmu aleyna ve alâ ibâdillahiʹs-sâlihîn», yani «Selâm bize ve Allah’ın sâlih kullarına olsun. »
İbn Abbasʹın da (R. A. ) aynı görüşte olduğu rivâyet edilir.
b) Câbir b. Abdullah’a ve Atâ b. Ebî Rebahʹa (R. A. ) göre, konut olarak kullanılan evler kasdedilmektedir. İçinde aile halkı bulunuyorsa onlara selâm verilir, kimseler bulunmuyorsa, (a) maddesinde belirtildiği şekilde selâm verilir. (Geniş bilgi için bak: Tefsîr-i Kurtubî: 12/318)
EVLENME ÜMİDİ KALMAMIŞ YAŞLI KADINLAR
Altmışıncı âyette Cenâb-ı Hak evlenme ümidi kalmamış yaşlı kadınlarla ilgili bir kolaylık getirmektedir. Şöyle ki: Bu durumda olan kadınların sokağa çıkarken bir üstlük, manto, çarşaf ve benzeri bir kıyafet giyinmesi zorunlu değildir. Başları örtülü olduğu halde entariyle çıkmalarında bir sakınca yoktur.
İslâm Dini her vesileyle kadını şehvetperestlerin kötü nazarından korumayı emreden son dindir. Bunun için de cinsel duyguyu zararsız bir düzeyde tutmak için ciddi bir eğitimle işe başlamakla birlikte, onu tahrik edici sebepleri en azına indirmeyi plânlamıştır. O bakımdan önce kadınların belli bir ölçüde kendilerini korumaları şarttır. Kadın yaşlansa bile toplum içinde zînet yerlerini örtmekle emrolunmuştur. Ancak üzerindeki üstlük, çarşaf, manto ve benzeri sokak kıyafetini atıp baş örtüsü ve genişçe entarisiyle sokağa çıkmasında bir sakınca görülmemiştir. Çünkü kötü niyetlilerin şehvetini tahrik edecek veya bir fitneye sebebiyet verecek bir görüntü mevcut değildir. Bununla beraber yaşlı kadınların sokak kıyâfetlerini giyinmek suretiyle dışarı çıkmaları her zaman tavsiye edilir. Zira böyle bir davranış onlara vakar ve saygınlık kazandırır.
ÂYETLER ARASINDA BAĞLANTI
Yukarıdaki âyetlerle, aile bünyesinde yer alan fertlerin nasıl davranmaları ve birbirlerine karşı nasıl saygılı olmaları gerektiği üzerinde duruldu. Böylece aile çatısı altında muaşeret adabına dikkatler çekilerek birtakım emir ve tavsiyelere yer verildi.
Aşağıdaki âyetlerle, Peygamber (A. S. ) Efendimizʹin meclisinde yer alan müʹminlerin nasıl davranmaları gerektiğine atıf yapılarak liderlerin bulunduğu toplantılarda uygulanacak kurallardan bir kısmına yer veriliyor. Aynı zamanda Peygambere (A. S. ) hitap etme adabı öğretiliyor. Sonra da dikkatler ölüm ötesi âleme çekilerek her söz ve davranışın ona göre ayarlanmasına işârette bulunuluyor.