MEÂLİ:
19- Sana Rabbinden indirilen şeyin gerçekten hak olduğunu bilen kimse, (onu göremiyen) kör gibi midir? Ancak sağduyu sâhipleri düşünüp gerçeği anlarlar.
20- O sağduyu sâhipleri ki, Allahʹa verdikleri sözü yerine getirirler; güven sağlayan anlaşma ve sözleşmeleri bozmazlar.
21- Onlar ki, Allahʹın ulaştırıp (yerine getirilmesini) emrettiği şeyi ulaştırırlar, Rablarından saygı ile korkarlar ve hesabın kötüye gitmesinden endişe duyarlar.
22-23-24- Onlar ki, Rablarının rızâsını dileyerek sabrettiler, namazı dosdoğru kıldılar, kendilerine verdiğimiz rızıklardan gizli-açık (Allah için, Allah yolunda) harcadılar ve (hepsiyle birlikte) kötülüğü iyilikle savarlar; işte onlara Dünya yurdunun güzel bir sonucu (tatlı bir ürünü) girecekleri ADN Cennetleri vardır; babalarından, eşlerinden, çocuklarından kendini düzeltip iyiler sınıfına girenler de onlarla beraber gireceklerdir. Melekler her kapıdan onların yanına girerler de, «sabretmenize karşılık selâm size; burası Dünya yurdunun ne güzel sonucudur» derler.
İNİŞ SEBEBİ
İbn Abbas (R. A. ) diyor ki: «Yukarıdaki âyetler, Peygamber (A. S. ) Efendimiz’in amcası Hz. Hamza (R. A. ) ile Hişâm oğlu Ebû Cehl hakkında inmiştir. Hz. Hamza (R. A. ), Peygamberʹe (A. S. ) Rabbından indirilenin hak olduğunu akıl ve basiretiyle anlayarak imân etti. Ebû Cehl’in ise bu hususta basireti kapandı, aklı işlemez oldu ve o sebeple küfür karanlığı, cehalet bataklığı içinde kaldı. »
Diğer bir rivâyette, ilgili âyetler ilk müslümanlardan Ammar b. Yâsir ile İslâmʹın baş düşmanı Ebû Cehl hakkında inmiştir. (Lübabuʹt-teʹvîl)
Burada sebep özel de olsa mana ve hüküm umumilik arzetmektedir.
İLGİLİ HADÎSLER
«Rahm (akraba ile yakın ve sıcak ilgi kurmaklık) Arşʹa asılıdır; beni ulaştıranı Allah (rahmet ve gufranına) ulaştırsın; beni kesip koparandan Allah (rahmet ve gufranını) kesip uzaklaştırsın, der. » (Müslim/birr: 17- Ahmed: 2/163, 190, 193, 209)
«Rızkının genişlemesini, ecelinin geciktirilmesini arzu eden kimse, akrabasıyla yakın ilgi kursun (sıla-i rahmde bulunsun). » (Buhari/edeb: 12, büyü’: 13- Müslim/birr: 20, 21- Ahmed: 3/156, 247, 266 - 5/279)
«Akrabasından ilgisini kesen kimse Cennetʹe giremez. » (Müslim/birr: 18, 19- Ahmed: 2/484- 3/14, 83- 4/399)
«Neslinizden (olanları) yakın ilgi kurabildiğiniz ölçüde tanıyıp öğrenmeğe çalışın. Zira sıla-i rahm (hısımlarla yakın ve sıcak ilgi kurmak, aile bireylerini sevmek) malda çoğalma, ecelde geciktirmedir. » (Tirmizi/birr: 49- Ahmed: 3/374)
Resûlüllâh (A. S. ) Efendimiz, ashabına sordu:
- Allahʹın yarattıklarından Cennetʹe ilk girecek olanın kim olduğunu biliyor musunuz?
Ashab-ı Kirâm şu cevabı verdiler:
- Allah ve Peygamberi daha iyi bilirler.
Bunun üzerine Efendimiz (A. S. ) şöyle buyurdu:
- Cennet’e ilk girecek olanlar, fakir muhacirlerdir. Zira serhatlarda açılan gedikler onlarla kapatıldı, kötülüklerden onlar sebebiyle sakınıldı. Onlardan biri ihtiyacını için için duyduğu halde ölür de onu yerine getirmeye güç ve imkân bulamaz. Allah, meleklerinden dilediklerine buyurur ki: «O kullarıma gidiniz, kendilerini selâmlayınız, dirlik dileyiniz! » Bunun üzerine o melekler derler ki: «Ya Rab! bizler senin göğün sakinleri ve yarattıklarının hayırlılarıyız; onlara gidip selâm vermemizi mi emrediyorsun?! » Allah onlara: «Evet, ama onlar bana kulluk eden, hiç bir şeyi bana ortak koşmayan kullanırıdır. Açık gedikler onlarla kapatıldı, kötülüklerden onlarla sakınıldı. Onlardan biri ihtiyacını için için duyduğu halde ölür de onu yerine getirme imkânını bulamaz.. » Bu emir üzerine melekler onlara gelirler de her kapıdan yanlarına girerler ve: «Selâm size. Sabrettiğinize karşılık ne güzeldir dünya yurdunun sonucu (olan Cennet)» derler.. » (Müsned-i Ahmed- Taberânî: Abdullah b. Amr (R. A. ))
İbn Ebî Hâtim’in tesbitine göre, Resûlüllâh (A. S. ) Efendimiz her yıl başında şehitlerin kabirlerini ziyaret ederek şu âyeti okurdu: «Selâm size, sabrettiğinize karşılık ne güzeldir dünya yurdunun sonucu (olan Cennet). »
Rivâyetlere göre, dört halîfe de bu sünneti aynen devam ettirmişlerdir. » (Tefsîr-i İbn Kesîr; 2/511)
HAKK’IN ÇAĞRISINA OLUMLU CEVAP VERENLERİN BAZI ÖZELLİKLERİ
«O sağduyu sahipleri ki, Allahʹa verdikleri sözü yerine getirirler; güven sağlayan anlaşma ve sözleşmeleri bozmazlar.... »
Kur’ânʹda ilgili âyetlerle hak ile bâtılın, müʹmin ile kâfirin durumları birkaç nefis benzetmeyle açıklandıktan sonra, Allah sözünün feyiz pınarından içip kalbini rahmet ve inâyete açık tutarak kendi miktarlarınca o rahmet ve inâyetle dolup taşanların birtakım vasıfları belirtiliyor ve onların en güzel mutluluğa erişmelerinin sebepleri sıralanıyor; şöyle ki:
1- Allah’a verdikleri sözü yerine getirirler.
Gerek ruhları yaratıldığı ve o âlemde İlâhî hitaba mazhar oldukları zaman, Allahʹın onlara: «Ben sizin Rabbiniz değil miyim? » sorusuna olumlu cevap vermeleri, gerekse dosdoğru imân ettiklerinde Kelime-i Şehadette birlikte İslâmiyetʹin emirlerine sadık kalacaklarına dair zımnen taahhütte bulunmaları, Allah’a verdikleri sözün esasını teşkil eder. İşte gerçek mü’minler bu sözlerine bağlı kalıp sadakat gösterenlerdir ve aklını iyi yolda kullanan sağduyu sahipleri de bunlardır.
Nitekim mü’minlerin bu güzel vasıfları Kur’ânʹın yirmiden fazla yerinde anılmıştır.
2- Anlaşma ve sözleşmeleri bozmazlar.
Bu da gerek kendileriyle Allah arasındaki, gerekse kendileriyle diğer kimseler arasındaki anlaşma ve sözleşmelerdir. Günlük ticarî münasebetlerimizde elbetteki anlaşma ve sözleşmelerin önemli yeri vardır. Sadakat ve ahde vefa, toplum arasında güven, huzur ve sevgi doğurur, aynı zamanda toplumu birleştirip bütünleştirir. Hıyânet, vefasızlık, güveni kötüye kullanma, döneklik ve ikiyüzlülük, toplumu sarsar, kardeşlik bağlarının kopmasına, güvensizlik duygusunun kökleşmesine neden olur.
3- Allah’ın ulaştırıp (yerine getirilmesini) emrettiği şeyi ulaştırırlar. Allah’tan saygı ile korkarlar.
Çünkü gerçek imân, Allah için dostluk ve kardeşliğin kesiştiği noktadır. Özellikle akraba ile yakın ilgi kurmak, imânı rahmet suyuyla sulamanın en verimli kanallarından biridir. Bu rahmetin önemi ve genişliği, hadîslerde ifadesini bulduğu gibi, rızkın genişlemesine, ömrün uzamasına, belânın geri çevrilmesine sebep olur.
4- Rablarından saygı ile korkarlar.
Zira insan, bir şeyin kutsallığının derecesini, yüceliğini, üstünlüğünü, yararının nisbetini öğrenip bildiği ve inandığı oranda o şeye saygı duyar ve derin tazim ile ondan korkar. Allah bütün kutsallıkların başı, iyilik ve rahmetlerin kaynağı, feyiz ve bereketlerin menbaıdır. Hak çok yücedir, Oʹndan üstün bir şey yoktur. Kudreti sonsuz ve sınırsızdır. O halde en çok saygı duyulmaya, adâletinden korkulmaya O lâyıktır.
İşte iman cevherine lâyık görülen müʹminin dördüncü vasfı budur. O böyle bir imân ve duygu ile yaşar ve aynı hal üzere ölmek için gereken hazırlığını yerine getirir.
5- Hesabın kötüye gitmesinden endişe duyarlar.
Şüphesiz ki, Allah’a ve âhirete dosdoğru inanan her müʹminde bu duygu ve şuur mevcuttur. Toplum bünyesinde böyle bir inanç ve şuura sâhip olanlar çoğaldığı nisbette huzur ve güven, sevgi ve saygı, barış ve kardeşlik havası oluşur. Günümüzde bazı ülkelerde ve toplumlarda huzur ve güven, barış ve kardeşlik duyguları iyice dumura uğramış, kutsal değerler bir tarafa itilerek insanlar yüce amaçlardan yüzlerini basit nesnelere çevirmişlerse, bunun tek sebebi inançsızlıktır.
6- Rablarının rızasını dileyerek sabrederler.
Unutmayalım ki, olaylar karşısında olsun, ibâdet ve taatte olsun, fazîlet ve güzel ahlâk mücadelesinde olsun dayanma gücünü ortaya koyabilmenin üç dayanağı vardır: Allahʹa ve Âhiretʹe inanmak, atılan her adımda, yapılan her işte, sürdürülen her mücadelede Allah rızasını ön plâna almak ve neticenin başarıya, esenliğe kavuşacağından şüphe etmemek..
7- Namazı dosdoğru kılarlar.
Zira namaz, kul ile Allah arasında hem en işlek, hem de en emin yoldur. O nedenle Âdemʹden son Peygamber’e kadar gelip geçen her peygamber namaz kılmakla emrolunmuştur. Namazsız bir din ve şeriat olmamıştır. Kur’ân’da peygamberlerin kıssaları anlatılırken, onlara namaz ve zekât ile, bazı yerlerde ise, namaz, oruç ve zekât ile emredildiği açıklanır. Bernaba İncil’inde İsa Peygamberʹin namaz kıldığı, sabah namazına devam ettiği beş, altı yerde yazılıdır. Onlardan bir kaçını nakletmemizde yarar vardır:
«Çalışmalarınızın sadece bedeninizin (ihtiyacına) inhisar etmemesi, nefsinizin aynı zamanda namaz ile meşgul bulunması gerekir. Çünkü gerçekten O (Allah) ebediyen namazdan kopmamanızı sevip arzular. » (Bernaba İncil’i: 75/12-14)
«İsa dedi ki: Allah’a and olsun ki, Allah kelimesini unutmak -ki her şeyi o kelimeyle yaratmış ve sana onunla ebedi hayat takdîm etmiştir- büyük bir hatadır. »
«İsa bu sözleri söyledikten sonra namaz kıldı... » (Bernaba İncil’i: 81/5)
«İsa sabah namazı kıldıktan sonra bir ağacın altına oturdu.. » (Bernaba İncil’i: 106/1)
8- Kendilerine verdiğimiz azıklardan gizli-açık (Allah için, Allah yolunda) harcarlar..
Cömertlik, yardımseverlik, imânın feyizli ürünlerinden biridir. Cenâb-ı Hak cömertliği kendi sıfatları arasında anmış ve bununla yardımsever bir insan olmanın, onun yanında nasıl bir değer taşıdığına işârette bulunmuştur. Onun için diyebiliriz ki, imânı namazdan ve Allah için harcamaktan ayrı tutup sıyırdığımızda geriye meyvasız ve gölgesiz bir ağaç kalır. Bu nedenle Resûlüllâh (A. S. ) Efendimiz, İbn Abbasʹın (R. A. ) tabiriyle, esen rüzgârdan daha cömert idi. Namazı ise, gözünün aydınlığı olarak anmıştır.
9- Kötülüğü iyilikle savarlar.
Bu, yukarıda geçen sıfatları tamamlayan ve onların tabii ürünü olan bir haslettir. Allah ancak peygamberleri günah ve kötülük işlemekten korumuştur. Diğer insanlar, kendi iman ve irfanlarına, beşerî zaaflarına göre iyiliklerle kötülükler arasında zikzak çizip giderler. İyiliği ağır basanlar, iyi insanlardır; kötülükleri ağır basanlar ise, kötü insanlardır. Bu bakımdan gerçek müʹminlerin her zaman iyilikleri kötülüklerinden çok fazladır. Çünkü aldıkları terbiye ve öğütle, bir kötülük işledikleri zaman vakit kaybetmeden onu bastıracak, tesirsiz yapacak iyilik işlerler. Karşılarına çıkan kötülüğü iyilikle savmasını bilirler. Kötülüğe kötülükle karşılık vermezler..
Böylece müʹminler bu güzel hasletleriyle İslâm ve güzel ahlâk adına hem çevrelerindeki insanlara, hem kendilerinden sonra gelecek olanlara en güzel örnekleri bırakırlar.
O halde iman, verilen sözün yerine getirilmesini; bu ikisi, anlaşma ve sözleşmelere sadık kalınmasını; bu üçü, hısım ve akrabayla sıcak ilgi kurulmasını; bu dördü, Allah’tan her zaman ve her yerde derin saygıyla korkmayı gerektirir. Bütün bunlar, hesabın kötüye gitme endişesini doğurarak çok dikkatli davranmayı ilham eder. Bu altı sıfat biraraya gelince, sabırlı olma azmini doğurur. Hepsi birden Allah’a yönelmeyi, namaz kılmaya devam etmeyi telkîn eder. Sekiz sıfat birleşince, Allah için harcama duygusunu geliştirir. Dokuzuncu sıfat bunlara eklenince, insanı olgunlaştırır, o kadar kî, kötülükler azalır, iyilikler çoğalır; müʹminin karşısına bir kötülük çıkınca onu iyilikle geri çevirme fazîletini gösterir.
Şüphesiz ki, bu dokuz basamağa yükselip olgunlaşan bir insana Âhiret’te verilecek mükâfat elbetteki büyük olacaktır. Nitekim ilgili âyetlerde o mükâfatlar çok anlamlı ve duyarlı bir anlatımla şöyle belirtilmektedir: «İşte onlara dünya yurdunun güzel bir sonucu (tatlı bir ürünü), girecekleri Adn cennetleri vardır.... », «Melekler her kapıdan onların yanına girerler de, «sabretmenize karşılık selâm size; burası dünya yurdunun ne güzel sonucudur, » derler. »
ÂYETLER ARASINDA BAĞLANTI
Yukarıdaki âyetlerle, Allah’tan indirilen kitabın insanlığa getirdiği hakikatleri görenlerle görmeyenlerin hiçbir zaman eşit tutulmayacağı belirtildi. Bu arada aklın ve sağduyunun önemine parmak basılarak gerçek mü’minlerin dokuz kadar özelliği anlatıldı.
Aşağıdaki âyetlerle, sözü edilen sıfatların ve özelliklerin tam aksine bir yol tutanların, dönüş yapmadıkları takdirde İlâhî lânete çarpılacakları hatırlatılıyor. Mevcut nîmetlerle ciddi şekilde bir sınav geçirdiğimize atıf yapılarak iki hayat arasındaki farkın çok açık olduğuna dikkatler çekiliyor. Birkaç günlük zevki ebedî saadete tercîh etmenin makul hiçbir yanı bulunmadığı hatırlatılıyor. Sonra da doğru yolu seçebilmek için aklı ve sağduyuyu, irâdeyi ve idrâki en iyi şekilde kullanmanın gereğine işâret ediliyor ve arkasından imân edenlerin kalplerinin Allah ile yatışması konu edilerek en doyurucu bilgiler veriliyor.