MEÂLİ:
9- Yoksa sen mağara ve yazılı levha sâhiplerini bizim şaşılacak âyetlerimizden mi sandın?
10- Hani bir grup genç, mağaraya çekilmişler ve «Ey Rabbimiz! bize kendi katından bir rahmet ver; işimizde doğruyu göster de bizi başarılı kıl» demişlerdi.
11- Bu sebeple mağarada nice yıllar onların kulakları üzerine (duymamaları için engel) koyduk.
12- Sonra da iki gruptan hangisinin mağarada ne kadar kaldıklarını daha iyi hesaplamasını belirlemek için onları uyandırıp kaldırdık.
13- Biz sana onların başından geçen olayı gerçek yönüyle anlatıyoruz; onlar Rablerine imân eden bir grup genç idi; biz de onların doğru yolu bulup (Rablarına daha çok) bağlanmalarını artırdık.
14- Ve (hükümdarın karşısında) ayakta durup, «Bizim Rabbimiz göklerin ve yerin Rabbıdır, ondan başka hiçbir tanrıya mümkün değil tapmayız; bunun aksini söylersek ancak yalan söylemiş oluruz, » dedikleri zaman kalplerini (dayanma ve sebat gösterme duygusuyla) pekiştirdik.
15- İşte şu bizim milletimiz, Allah’tan başka ilâhlar edindiler; onların (ilâh) olduğuna karşılık açık delil ve belge getirselerdi ya.. Artık Allah’a karşı yalan uydurandan daha zâlim kim vardır?
16- Onlardan da, Allah’tan başka taptıklarından da ayrılıp çekildiğiniz zaman mağaraya yerleşin ki Rabbiniz üzerinize kendi rahmetinden yaysın ve işlerinizi de size uygun ve yararlı şekilde hazırlasın.
17- Bir görsen, güneş doğunca mağaralarının sağına meyleder; batınca da onların sol tarafını kesip geçer. Onlar mağaranın genişçe bir yerinde idiler. Bu, Allahʹın açık belgelerinden biridir. Allah kimi doğru yola iletirse, o doğru yolu bulmuştur. Kimi de saptırırsa, artık onun için irşâd edecek bir dost ve yardımcı bulamazsın.
18- Onları uyanık sanırsın, oysa uyku halindedirler; sağa sola onları çevirip dururuz. Köpekleri de iki kolunu (mağaranın) eşiğine uzatmış vaziyette. Onları bir görseydin dönüp onlardan kaçardın ve için korku dolup ürperirdin.
19- Kendi aralarında birbirlerine sorsunlar diye onları uyandırıp kaldırdık. Onlardan bir sözcü, «Ne kadar burada eyleştiniz? » dedi. «Ya bir gün, ya da daha az bir süre... » dediler. «Ne kadar kaldığımızı Allah daha iyi bilir. Şimdi siz şu gümüş paranızla birinizi şehre gönderin de daha iyi ve temiz bir yiyeceğe bakıp ondan size bir rızık getirsin; (alış-veriş ederken) ince ve nazik davransın, sakın sizi birine sezdirmesin! » dediler.
20- Çünkü onlar herhalde üzerinize çıkıp gelirlerse, ya sizi taşlayarak öldürürler, ya da kendi dinlerine döndürürler ve o takdirde ebediyen kurtuluş bulamazsınız.
21- Böylece, Allah va’dinin hak olduğunu, kıyâmetin kopuşunda hiçbir şüphe bulunmadığını bilmeleri için (insanları) onların durumu hakkında bilgi sâhipleri kıldık. Öyle ki, halk onların durumuyla ilgili kendi aralarında tartışıp duruyorlardı: «Onların üzerine bir bina yapın» diyorlardı. Halbuki Rableri onları çok iyi bilendir. Görüşleri üstün gelenler ise, «And olsun ki, onların üzerine herhalde bir mescid kurmalıyız! » dediler.
22- «Mağaradakiler üçtür, dördüncüleri köpekleridir» derler. «Beştir, altıncıları köpekleridir» derler. Bu, gaybe taş atmaktır. Kimi de, «yedidir, sekizincileri köpekleridir» derler. De ki: «Onların sayısını Rabbim daha iyi bilir. Onları pek az kimseden başkası bilmez. » Onlar hakkında (şu) ortaya konulandan fazlasıyla tartışma ve onlar hakkında hiç kimseden bir şey sorma.
OLAYIN TARİHÎ YÖNÜ
Klasik tefsirlerimiz bu «Yedi Uyuyanlar» hakkında ilmî değeri olmayan hayli bilgiler vermiş, senedi olmayan birçok rivâyetler nakletmişlerdir. Biz onların hiç birine iltifat etmedik.
Bilindiği gibi, Kur’ân-ı Kerîm’de hâkim olan İlâhî metot gereği, tarihî olayların, kıssaların öğüt, ibret ve ders alınacak önemli safhalarına yer verilir, yeri ve tarihî üzerinde durulmaz; şahıs isimlerinden pek söz edilmez. Çünkü önemli olan, meydana gelen olay ve kıssayı ibretli bir misal halinde gözler önüne sermek ve böylece ilâhî emirlerin daha iyi anlaşılmasını sağlamaktır.
Burada da «Yedi Uyuyanlar» olayı, putperest bir ülkede, zalim bir hükümdarın din ve vicdan hürriyetine imkân vermediği, inanan kişileri işkencelerle yıldırmaya ve vazgeçirmeye çalıştığı; Allah’a ve O’nun kitabı ile peygamberine imân eden bir grup şuurlu mü’minin, o hükümdara maddeten karşı koyma imkânları mevcut olmadığından, dinlerini ve inançlarını baskıdan ve zulümden kurtarmak ve korumak için ülkelerini terkettikleri, o yüzden bir mağaraya sığındıkları konu edilmekte ve önce Mekke’de küfrün amansız saldırısına hedef olup bunalan mü’minler teselli edilmekte, sonra da hicret günlerinin yaklaştığına işâret edilmektedir.
Cenâb-ı Hakk’ın insanların hayat sahnelerinde binlerce ibretli olayların gelip geçtiğine dikkatleri çekerek, «Ashab-ı Kehf» olayının onlardan biri olduğunu ve o bakımdan pek de şaşılacak bir şey olmadığını hatırlatması, elbetteki çok anlamlıdır.
İşte bize düşen, sözü edilen olayın öğüt ve ibret alınacak safhaları üzerinde durarak birtakım olumlu sonuçlar çıkarmak ve cereyan ettiği yeri ve tarihi ise, daha çok tarihçilere bırakmaktır.
Ancak bu olayla ilgili Hak Dini Kur’ân Dili adlı tefsîrde, değişik tarihî bilgiler verilerek birkaç parağraf halinde anlatılmaya çalışılmıştır. Onları buraya nakletmeyi uygun gördük.
İbn Esîr Tarihi Kâmil’inde şöyle diyor: «Ashab-ı Kehf, Dekyus namında bir melikin zamanında idi. Dekyanus dahi denir. Efsus adındaki Rum şehrinde bulunuyorlardı.. »
Fakat Tarihi Kâmil’den anlaşıldığına göre Dekyanus, Dekyusʹtan başka ve sonra gelmiş görünüyor. Zira Dekyanus «Diyuklenyanus» olmalıdır ki, Kâmil’de buna «Deklitanus» denilmiş ve Dekyus bundan birkaç melik önce anılmıştır.
Murad Bey’in tarihinde anlatıldığına göre, Hıristiyanlar hakkında icra edilen katliamların en sonuncusu ve en dehşetlisi Diyuklenyanusʹun zamanında meydana gelmiştir.
Fransızların «Grand Ansiklopedi»sinde «Sept Lormans» Yedi Uyurlar namile kıssa hakkında şöyle denilmiştir: Roma imparatoru «Dekyus-Decius» Hıristiyanları katliam ettiği sırada asîl bir aileye mensup yedi kardeş: Maksimyanns, Malkûs veya Margûs, Martinynanus, Diyomisyus, Yohanis ve Sürasiyü, kendilerini dinlerini terke zorlamak isteyen «Efes» valisinin tehditlerine kahramanca karşı koyduktan sonra bir mağaraya iltica ettiler. Onları ve onlarla birlikte kendilerini sadıkane takip etmiş olan köpeklerini öldürmek için bu mağaranın kapısını ördüler, duvar bitmeden bir hıristiyan bu olayın münasebeti üzerinde yazmış olduğu bir bakır levhayı mağaradan içeri atmıştı. (Rakîm bu levha demek oluyor) Fedâiler uyudular, yüz elli sene veya yüz doksan yedi sene sonra dört yüz kırk sekiz tarihinde ikinci Teodos zamanında sadece bir gün uyumuş olduklarını zannederek uyandılar ve içlerinden birini yiyecek satın almak için şehre gönderdiler. Bu adam kapılarda salîp (haç) işaretlerini görerek hayrete düştü. Aynı zamanda alış-veriş ettiği kimselere İmparator Dekyus zamanından kalma sikkeler gösterdiği için onları da hayrete düşürdü. Efes «Efsus» piskoposu, imparator ve imparatoriçe bu harikayı hayretle seyretmek için derhal mağaraya gittiler, fakat yedi şehit, ölülerin dirileceğine böylece delil gösterdikten sonra uykuya daldılar ve bir daha uyanmadılar. Bunların kapanmış oldukları mağara sonraları müʹminlerin bağlılıklarıyla meşhur oldu. Bu mağarayı hâlâ seyyahlara (turistlere) gösteriyorlar. Bunların geriye bıraktıkları şeyler Marsilyaya nakledildi. Nakil esnasında kullanılan büyük taş sandık Marsilya’daki Sent Viktor kilisesindedir. 528 tarihinde Suriye Piskoposu «Jean dö Sarağ»un bir kıssa şekline soktuğu bu dâsıtan sonradan Greguvar dü Loz tarafından Süryaniceʹden Lâtinceʹye terceme ve teksir edildi. Bu eserin ismi (Döglorya Martirom)dur. Bu yedi kişinin isimleri Yunan ve Lâtin, Habeş ve Rus takvimlerinde bazı değiştirmeler ile yer almıştır. Yunan takvimlerinde sekizinci olarak köpeğin ismi de görülür. Lâtin kilisesinde bunların tezkârı (anma törenleri) yedi temmuzda icra edilmiştir. Yunan kilisesine göre, yedi şehidin mağaraya kapandıkları gün, dört ağustos ve uyandıkları gün, yirmi iki teşrin olur. » (Hak Dini Kur’ân Dili: 5/3233, 3234)
ASHAB-I KEHF OLAYINDAN MESAJLAR
Cenâb-ı Hak, kâfirler tarafından -sırf hıristiyan oldukları için- zulme ve hakarete uğrayan, ölümle tehdit edilen yedi genç kardeşten söz ederken, onların başından geçen ibret dolu safhalardan önemli kısımları Kurʹânʹda zikrederek mü’minlere şu mesajları vermektedir:
1- Kâinatın her parçası, İlâhî varlığı ve birliği yansıtan belgeler ve muʹcizelerle doludur. Sadece dünyanın şaşmayan bir kanuna göre boşlukta iki ayrı hareketini -herhangi bir yavaşlama ve noksanlaşma söz konusu olmaksızın- sürdürmesi, fiziksel bir muʹcize değil midir? «Yedi Uyuyanlar» olayı buna kıyas edilince pek önemsiz kalmaz mı?
İşte Kur’ân bu gerçeği hatırlatıyor. Aklını, vicdanını kullanabilenler için her tarafın muʹcize ve harikalarla dolu olduğunu bildiriyor.
2- Allah’ı inkâr eden zorba bir idareyi değiştirmek mümkün olmadığı takdirde, canı, dini, imânı ve insan olmanın şerefini koruyup kurtarmak için daha emin, din ve vicdan hürriyetine saygılı bir yere gidilir.
3- Cenâb-ı Hakkʹın bizim henüz bilmediğimiz öyle kanunları vardır ki, onları harekete geçirince, insan ölmeden asırlarca uykuda kalabilmekte ve bir hastalık da ârız olmamaktadır, az bir enerjiyle varlığını sürdürebilmektedir. İlmî araştırmalar ilerledikçe insanoğlu bu konuda belki birtakım ip uçları elde edebilir. İnsan ruhunun ne kadar güçlü ve kudretli olduğunu, beden ruha tabi olunca, gıdaya bile ihtiyaç hissedilmiyeceğini belki keşfedebilir.
4- Allah dosdoğru inanıp Hakk’a bağlanan o gençlere, kendi yüce kudretini izhar ederek, öldükten sonra diriltilmenin mümkün olduğunu gösterdi. Üçyüz küsur yıl uyuduktan sonra, bir gün veya daha az bir süre uyumuşcasına uyanmaları, bunun en açık misalidir.
Belirttiğimiz bu dört madde, olayın özeti ve ana temasıdır. Açıklanması ise, kısaca şöyledir:
1. Genç yaşta nefsin aşırılıklarını frenleyip Allahʹa dosdoğru inanmak, imânların en güzelidir. Dine ve ahlâka gençlerin sahip çıkması, inkârcı zorba bir idareyi gençlerin bilimsel açıdan zararlı görüp reddetmeleri, geleceğe ümitle bakmayı ilhâm eder.
2. İmân ve fazîlet uğruna üstün cesaret göstermeyen bir topluluk, her zaman ezilmeğe, itilip kakılmaya mahkûmdur.
3. Bâtılın kalpleri ve vicdanları aydınlatmıyacağını delillerle ortaya koymak ve küfrün, azgınlığın, hürriyetlere saygısızlığın hiç bir millete ve ülkeye rahmet getirmiyeceğini, onları hiçbir zaman başarılı kılmayacağını ortaya koymak, çok daha bilgili, imânlı gençlerin görevi olduğunu unutmamak gerekir.
4. Allah’a, O’nun dinine iftira edip yalan uyduranlardan daha zalim kim vardır veya kim olabilir? Din adına taviz yoktur.. İnkârcı maddecileri memnun etmek için dinin hükümlerini, esaslarını değiştirmek en büyük haksızlıktır. İşte Kurʹân ilgili âyetlerle bunu haber veriyor.
5. Küfürden, sapıkların şerrinden ve onların bağlı bulunduğu bâtıldan kurtulmanın yollarını arayanlara, çare bulamadıkları takdirde onlardan uzaklaşmak suretiyle kulluk görevlerini huzur içinde yerine getirenlere Cenâb-ı Hak geniş rahmetiyle yönelir ve işlerini kolaylaştırır.
6. Mağaranın genişçe bir yerinde uyuyup sabah-akşam güneşinin onlara dokunmadan makaslayıp geçmesi ise, mağaranın yapısı ve yönü hakkında kısa bir bilgi veriyor. Hem vücudun bir kısmının güneşte, bir kısmının gölgede kalmasının sağlık için zararlı olabileceğine belki işâret ediliyor. Zira bu hususta Resûlüllâh (A. S. ) Efendimiz’in de ümmetine uyarısı olmuştur.
7. İlâhî sünnete, yani insan hayatıyla içiçe olan kanunlara uyanları Allah doğru yola eriştirir; uymayanları ise, sapıklıkları üzere bırakır.
8. Uzun yıllar uyuyanların vücutlarının çürümemesi ve kan dolaşımının aksamaması için sık sık melekler tarafından sağa-sola döndürüldükleri açıklanıyor. Bu, uzun süre uyuyan çocukları ve yatalak olan hastaları belli vakitlerde sağa-sola çevirmemizi ilhâm ediyor.
9. Köpeğin ekmeğini yediği kapıya sadık olduğu, yedi uyuyan gençleri korumak için kollarını eşiğe uzatıp uyuduğu bildiriliyor. Bir tehlike anında köpeğin daha duyarlı olduğu dolaylı şekilde anlatılıyor.
10. Uzun yıllar saçları, sakalları ve tırnakları uzayan o gençlerin korkunç bir görünüm içinde bulundukları haber veriliyor. Bu, belli sürelerle saç ve sakalı düzeltmenin gereğine işârettir.
11. Kabir âleminin de böyle bir uyku devresine yakın bir anlam taşıdığına dikkatler çekiliyor. Ruhlar için bir bakıma zaman kavramının söz konusu olmadığına işâretle, kabir âleminin pek uzun sürmeyeceğine atıf yapılıyor.
12. Birkaç gün rahat yaşayabilmek için putperestlerin inançlarını benimsemek veya onlar gibi bâtıl ilâhlara tapmak, ebedî hayatı kaybetmeye sebep olur. Öyleleri için kurtuluş yolları kapanır ve yardımcı da bulunmaz.
13. Olayın deşifre edilmesi, mağaranın tanıtımının yapılması, insanlara, Allah’ın va’dinin mutlaka gerçekleşeceğini ve kıyâmetin, vakti ve saati gelince mutlaka kopacağını kanıtlamak içindir.
14. Halkın bu gibi olağanüstü sayılan olaylara karşı ilgisinin fazla olduğu, ölen kâmil kişilere daha çok saygı duyulduğu, buna ölçü olarak da Yedi Uyurlar üzerine bir bina veya mescit yapılmasını kararlaştırmaları gösteriliyor.
Oysa mescit, ölüler için değil, diriler için yapılır ve öyle olmalıdır.
15. Uyuyan gençlerin sayısı hakkında tartışmanın gereksiz olduğu, bir bakıma karanlığa taş atma anlamını taşıdığı bildiriliyor. Aynı zamanda hakkında kesin bilgi ve delil bulunmayan bir olay, bir konu hakkında iddialaşmaya, tartışmaya girilmemesi emrediliyor.
16. Yerin üstündeki hareketli canlıların ve bitkilerin bir gün kupkuru toprak haline getirileceği belirtildikten sonra Yedi Uyurlar olayı buna çok açık bir misal olarak yeriliyor. «Öldürmeden üçyüz şu kadar yıl uyutan Allah, elbetteki insanları toprak haline getirdikten sonra diriltmeğe kadirdir» inancı telkîn ediliyor.
Ashab-ı Kehf hakkında çeşitli rivâyetleri toplayıp geniş bilgi veren ünlü müfessir İbn Cerîr et-Taberîʹnin tesbitlerini, hacmimiz müsait olmadığından buraya nakletmedik. Ancak fazla bilgi edinmek isteyenlere onun Câmiuʹl-Beyân Fi-Tefsîri’l-Kurʹân adlı tefsîrini tavsiye ederiz. (Bak: Câmiu’l-Beyân FiʹTefsîri’l-Kur’ân: 15/132-137)
Hıristiyan kaynaklara göre, Ashab-ı Kehf olayı M. S. 250 yıllarına rastlamaktadır. Ancak Roma İmparatorluğu Hıristiyanlığı kabul ettikten sonra olay üzerinde daha fazla durulduğu ve M. S. 447ʹde Roma İmparatoru II. Theodosius döneminde uykudan uyandıkları sanılmaktadır. Bu tesbite göre, Ashab-ı Kehf’in mağarada 197 yıl uyudukları ortaya çıkıyor ki, tesbitin sıhhatli olduğu söylenemez. Çünkü Kurʹân’da üçyüz küsür yıl uyudukları belirtilmektedir.
Allah daha iyisini bilir.
ÂYETLER ARASINDA BAĞLANTI
Yukarıda geçen âyetlerle, Mekke’de müʹminleri tedirgin edip din ve vicdan hürriyeti tanımayan müşriklerin eza ve cefasına tahammül etmeğe çalışan mü’minleri teselli etmek ve yakında hicret olayının meydana geleceğini kapalı bir şekilde haber vermek üzere Ashab-ı Kehf misal verildi. Önemli safhaları anlatılarak müʹminlere birtakım mesajlar iletildi.
Aşağıdaki âyetlerle, Ashab-ı Kehf’in mağarada kaldıkları süre üzerinde duruluyor. Kesin belge olmadan bir olay, ya da konu üzerinde tartışılmaması hatırlatılıyor. Bir iş yapılmak istendiğinde, «Allah dilerse» demenin çok yararlı olacağı bildiriliyor. Sonra da dinle ilgili konularda Kur’ân’a bağlı kalmanın gereği belirtiliyor.