MEÂLİ:
139- Gevşemeyin, üzülmeyin, eğer inanıyorsanız mutlaka sizler üstünsünüzdür.
140- 141- (Uhud Savaşı’nda) bir yara aldıysanız, şüphesiz ki o topluluk da (Bedir Savaşı’nda) benzeri bir yara almıştı. Allah sizden şehitler (veya şâhitler) edinmek, bir de Allah, imân edenleri seçip tertemiz kılmak (içlerindeki cevheri ortaya çıkarmak), kâfirleri yok etmek için bu günleri (bazen lehte, bazen aleyhte olmak üzere) insanlar arasında nöbetleşe döndürüp dururuz. Allah zâlimleri sevmez.
İNİŞ SEBEBİ
İbn Abbas (R. A. ) diyor ki:
«Resûlüllâh (A. S. )ın arkadaşları Uhud savaşında dikkatsizlik yüzünden dağılıp savaş düzenini kaybettiler. Fırsatı kaçırmayan Hâlid bin Velîd bir süvari bölüğüyle dağa tırmanarak Müslümanları arkadan çevirdi. Durumun nezaketini anında farkeden Resûlüllâh (A. S. ) Efendimiz Allah’a sığınmaktan başka çare kalmadığını bilerek ellerini kaldırdı ve şu duâyı yaptı:
«Allahım! düşmanlarımız üstünlük elde edemesinler. Allahım! bizim bütün güç ve kuvvetimiz ancak Seninle, Senin yardımınladır. Allahım! şu beldede bu neferlerden başka Sana ibâdet eden kimse yoktur.. »
Bu duâ üzerine yukarıdaki 139. âyet indi. »
Resûlüllâh (A. S. ) Efendimiz Uhud savaşından üzüntülü bir halde Medine’ye dönerken, kocasını, oğlunu ve yakınını bu savaşta kaybeden kadınlar da dövünerek ağlıyorlardı. Görünüm pek gönül açıcı değildi. Tam bu sırada 140, 141. âyetler teselli anlamında indi. (Esbab-ı Nüzul/Nisaburî - Kurtubî - Lübabu’t-Te’vîl/Alaeddin Ali. - İbn Cerîr Taberî)
İLGİLİ HADÎSLER
Uhud savaşının cereyan ettiği gün Müslümanlar hayli şehit vermişti. Ebû Süfyan’ın arzusu yerine gelmişe benziyor ve keyfinden yerinde duramıyordu. Bir ara geçici bir zaferin verdiği sarhoşluk içinde Müslümanlara dönerek şöyle seslendi:
- Hayatta kalanlar arasında Muhammed de bulunuyor mu?
Kimse ona cevap vermek istemedi. Bu soruyu üç defa tekrarladıktan sonra;
-Hayatta kalanlar arasında Ebû Kuhafe’nin oğlu bulunuyor mu? Bu sorusunu da üç defa tekrarladı, ama nâfile cevap veren olmadı. Sonra tekrar sordu:
- Aranızda Hattab oğlu Ömer bulunuyor mu?
Bu sorusunu da üç defa tekrarlardı. Çünkü eğer bu üç kişi şehid düşmüşse artık Müslümanlık sona ermiş sayılırdı. Onu dinlemekte olan Hz. Ömer dayanamadı ve:
- «Ey Allahʹın düşmanı! vallahi sen yalan söylüyorsun, sözü edilen üç kişi de hayattadır. Sana kalan sadece üzüntü ve ümitsizliktir. Öfkenden geber.. »
Bunun üzerine Peygamber (A. S. ) Efendimiz Ashabına dönerek şöyle buyurdu: «Ona cevap verseniz ya! » Ashab da: «Ne diyelim, ya Resûlellah?! » diye sorunca, şöyle buyurdu: «Deyin ki: Allah daha üstündür, O daha yüce ve daha kudretlidir. » Ashab da aynı sözü Ebû Süfyan’a seslenerek söylediler. Ebû Süfyân bu kez: «Bizim Uzzamız var, sizin uzzanız yok.. » dedi. Resûlüllâh (A. S. ): «Ona cevap verseniz ya! » buyurdu. Ashab da: «Ne diyelim? » diye sorunca şöyle buyurdu: «Allah bizim Mevlâmızdır (yegane sâhibimiz ve yardımcımızdır). Sizin ise mevlânız yoktur. » (Lübabü’t-Te’vîl / Alaeddin Ali)
İMANIN DEĞER ÖLÇÜSÜ
Meyvanın en olgunu ağacın yüksek dallarında olur; erişebilmek için tırmanmak gerek. Nîmet külfet karşılığındadır. Akıl ve irâdeyi kullanarak elde edilen sonuçtur ki kıymeti bilinir ve bu yolda yürüyenlerin asıl ölçüsü ortaya çıkmış olur.
Hayat yolu zikzaklıdır; bazen lehte, bazen aleyhte olur. Bir gün güldürürse, diğer gün ağlatır. Bunun sebebi açıktır: Böyle bir mücadele olmasa hayat durur, atâlet başlar. İnsanlar arasında ciddi bir ayırım yapmak, yani iyileri kötülerden ayırt etmek çok zor olurdu. Akıl, irâde, azim, gayret ve benzeri yeteneklerin âtıl bırakıldığı konularda sadece Allah’ın yardımı ile elde edilen birtakım sonuçlar âdetten olsaydı, kimin daha çok inandığını, kimlerin daha çok ciddi ve yetenekli bulunduğunu tesbit etmek çok zor olurdu. Çünkü bu durumda herkes ister istemez inanmak zorunda kalırdı
İnsan kendine düşeni yapmaz, belli bir sınıra kadar erişmeye gayret etmezse, Sünnetullahʹa, yani yeryüzünde câri olan hayat kanununa uymamış olur. Sadece kuru bir tevekkülle sonucu beklemek ise yarar yerine zarar getirir. Bu durumda artık ne sorumluluk kalır, ne de imânın anlamı...
İşte Kur’ân’da özellikle bu husus açıklanmakta, İlâhî yardımın -yine O’nun koymuş olduğu hayat kanununa uygun ne zaman tecelli edeceği belirtilmekte ve sebeplerine değinilerek insan aklına, irâde ve düşüncesine geniş yer verilmektedir Bu ölçü ve anlamdaki imânın değeri kendiliğinden ortaya çıkar. Davaya inanmaktaki farklı dereceler kendiliğinden anlaşılır..
ÜSTÜNLÜK SAĞLAMAK İMÂN KUVVETİYLE ORANTILIDIR
«Eğer inanıyorsanız elbette sizler üstünsünüzdür! »
Buradaki i m â n ʹı mutlak anlamda düşünürsek, davasına daha çok inanıp gayret sarfedenler üstün gelir, sonucu kendiliğinden ortaya çıkar. O halde kâfirlerin bâtıla inanıp bağlandıklarından çok daha fazla müʹminler hakka inanıp bağlanmadıkça ve bu uğurda gayret sarfetmedikçe üstünlük sağlayamazlar. Bu durumda üstünlük bâtıldan yana olanlarındır. «(İşte) bu günleri insanlar arasında nöbetleşe döndürüp dururuz. » âyeti İlâhî kanunu sözü edilen hususa ışık tutar ölçüde hatırlatır. Uhud savaşındaki hezimetin bir ucu buna dayanmaz mı? Çünkü Bedir savaşında yenilgiye uğrayan Mekke müşrikleri ümitsizliğe düşmemiş, üstelik gayrete gelerek ciddi bir hazırlıkla intikam almaya azmetmişlerdi.
İlâhî kanunu belirtilen anlamda açıklarken, bâtılın Hakka üstünlüğü, diye bir sonuç çıkarılmamalıdır. Sadece inanç ve ideallerdeki kuvvetin üstünlüğü söz konusudur. O halde mü’minlerin Allah’a olan imân ve bağlılığı -bütün sebeplere başvurmakla beraber- karşı tarafın bâtıla olan bağlılığının çok üstünde bir anlam taşımalıdır. Aksi halde zafer kuvvetindir. (Fazla bilgi için bak: Mefatihü’l-gayb / Fahruddin Râzı: C. 3/82-Âmire.)
YORUMLAR - RİVÂYETLER
«İmân edenleri seçip tertemiz kılmak... »
Allah’ın ilmine nisbetle geçmiş, gelecek ve şimdiki zaman arasında hiçbir fark yoktur. Çünkü O’nun ilmi ve kudreti bütün kâinatı kapsayıp kuşatmıştır.
Evet, Allah olayları, meydana gelmeden önce de bilir. Malûmat değişip yenilendikçe O’nun ilmi değişmez ve yenilenmez. Bu bakımdan âyetteki «seçip tertemiz kılmak»ı şöyle yorumlamak mümkündür:
a) Katıksız bir imânı, münafıklıktan ayırt etmek,
b) Allah dostlarının daha iyi tanınmasını sağlamak,
c) Dâvaya gönülden inananların ölçüsünü ortaya koymak,
d) Allah’a imân doğrultusunda ortaya konulan sabır, azim, cesaret ve fedakârlığı belirgin hale getirmek,
e) Herkese ortaya koyduğu imân ve irfan nisbetinde karşılık vermek..
«Sizden şahitler edinmek»:
a) Size şehîdlik mertebesiyle ikrâmda bulunmak,
b) Sizi insanların ameline şâhid tutmak..
ÂYETLER ARASINDA BAĞLANTI
Yukarıdaki âyetlerle, Uhud savaşına katılan mü’minlerin uğradıkları kısmî bir yenilgiden dolayı savaş azmini, cihat faziletini unutur gibi oldukları; ruhlarında bir duraklama, bedenlerinde bir gevşeme, kalblerinde derin bir üzüntü başladığı açıklandı. Ama zaferin köklü bir imâna, sarsılmıyan azim ve iradeye bağlı bulunduğuna işâret edilerek mücâhitler bir kez daha uyarıldı.
Aşağıdaki âyetlerle bu husustaki İlâhî yönteme, insan toplulukları hakkında koymuş olduğu sünnete değinilerek müʹminlere en sağlam ölçü ve iyice düşünme payı veriliyor. Sonra çok önemli bir hususa temas edilerek gelecek günlere hazırlıklı olmaları emrediliyor: Her peygamber gibi Muhammed (A. S. ) de bir insandır. O da bir gün hayata gözlerini kapatacaktır. Onun ayrılması davanın bittiğini değil, başladığını gösterir. Oʹnun teblîğ görevi bitince iş mü’minlerin himmet ve gayretine, Allah yolundaki cihadına bağlı kalır. Aksi halde her şey elden gider, Müslümanlar perişanlık içinde sürünürler.